مزارات منسوب به قنبر غلام امام علی (ع) در ایران

مزارات منسوب به قنبر غلام امام علی (ع) در ایران

در ایران لااقل ۱۳ محل منسوب به قنبر غلام امام علی (ع)، شامل زیارتگاه، قدمگاه و پدیده‌های طبیعی وجود دارد که تعدّد و فراوانی آنها، نشان از جایگاه و محبوبیت بالای وی در فرهنگ عامه مردم ایران در گذشته داشته است.

قنبر غلام و خدمتگزار ویژه مولای متّقیان علی (ع) بوده است که ارتباط ویژه وی با آن حضرت (ع) به عنوان همراه همیشگی و محرم اسرار ایشان، بعدها جایگاه و محبوبیت ویژه و منحصر به‌فردی را برای وی در میان شیعیان و صوفیان ـ به ویژه در ایران ـ ایجاد کرده است. به گونه‌ای که در سده‌های میانی و متأخر، کمتر کسی از صحابه رسول خدا (ص) و یاران امیر مؤمنان (ع)، از این جایگاه و محبوبیت در فرهنگ عامه مردم ایران برخوردار بوده‌اند.

قنبر در فاصله سال‌های ۷۵ تا ۹۵ق، به دست حَجّاج بن یوسف ثقفی والی خونریز و ستمگر امویان در عراق به شهادت رسید. مهم‌ترین منبع ما در آگاهی از چگونگی شهادت قنبر، ارشاد شیخ مفید است که داستان شهادت وی را به نقل از سیره‌نویسان، به تفصیل بیان کرده است.[۱] در برخی منابع حدیثی شیعه نیز به نقل از امام هادی (ع)، گفتگوی مفصل میان حجاج و قنبر پیش از شهادت وی، روایت شده است.[۲]

با توجه به این قول، زیارتگاه قنبر را باید در شهر «واسط» ـ مرکز حکمرانی حجّاج ـ یا در شهر کوفه ـ محل زندگی قنبر و دیگر شیعیان ـ جستجو کرد که امروزه نشانی از چنین مزاری به چشم نمی‌خورد. البته بر اساس قول دیگری که در برخی تواریخ محلی خراسان مطرح شده، قنبر به ایران آمده و در نیشابور از دنیا رفته و مزار وی در همین شهر قرار دارد.

با این حال، زیارتگاه‌های متعدد دیگری منسوب به قنبر در ایران و برخی مناطق دیگر وجود دارد که برخی از این مزارات بر مبنای باورهای عامیانه رایج در قرون بعدی (نظیر باور مبنی بر حضور وی در جنگ‌های افسانه‌ای امام علی (ع) ) به وجود آمده است. اما بی‌تردید تعداد دیگری از این مزارات، یادمان‌ها و بناهایی نمادین بوده است که بعدها شیعیان از روی دوستی و محبّت خود نسبت به قنبر، آنها را ساخته‌اند.

در واقع می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که تعدّد و فراوانی مکان‌های منسوب به قنبر، نشان از جایگاه و محبوبیت بالای وی نزد شیعیان داشته است که در قالب ایجاد زیارتگاه‌هایی نمادین برای وی در مناطق مختلف، تجلی یافته است. نگارنده این سطور لااقل ۱۳ مکان منسوب به قنبر در ایران (شامل زیارتگاه، قدمگاه و حتی پدیده‌های طبیعی) شناسایی کرده است که در اینجا به معرفی مختصر آنها می‌پردازد:

۱- زیارتگاه قنبر در دهباف نیشابور

چنانکه اشاره شد، برخی مورخان بزرگ مسلمان به وجود قبری منسوب به قنبر در نیشابور اشاره کرده‌اند.به گفته ابن فندق بیهقی (درگذشته ۵۶۵ق)، «قنبر مولی و حاجب امیرالمؤمنین علی [ع] مدتی در بیهق متوطن شد و اینجا تأهل ساخت»؛ و قبر وی در نیشابور در محل «مسجد هانی» قرار دارد.[۳] حاکم نیشابوری (درگذشته ۴۰۵ق) نیز به وجود تربت قنبر «در جوارِ فرات‌آباد» نیشابور[۴] و به حضور خاندان وی در این شهر اشاره کرده است.[۵]

به نظر می‌رسد که این محل، منطبق بر زیارتگاه موسوم به «قنبر غلام علی» (ع) است که امروزه در روستای «دهباف» در غرب نیشابور، در حدود یک کیلومتری سمت راست جاده این شهر به سبزوار قرار دارد و در آن علاوه بر قبر قنبر، قبور چند تن دیگر از خاندان وی نیز شامل فرزندش هانی، فرزند وی جمعة بن هانی، و فرزند وی علی بن جمعة بن هانی به چشم می‌خورد.

محمد مهدی فقیه بحرالعلوم در توصیف این بقعه می‌نویسد: «ساختمان بقعه به صورت ۸ ضلعى است و هر یک از اضلاع آن ۳ متر می‌باشد. دو در، در جنوب و شمال دارد و در اضلاع دیگر از خارج یک مقصوره یا رواق تعبیه شده است. درِ ورودى بقعه که در شمال واقع شده شامل ایوانى به ابعاد ۳×۳ و ارتفاع ۱۲ متر است و دو مناره در طرفین به قطر بیش از ۲ متر ارتفاع ۱۴ متر دارد. در جانب غرب بقعه، مسجد کوچکى به ابعاد ۳×۱۰ متر قرار دارد و در بالاى ورودى بر روى دیوار بقعه متن ذیل نوشته شده است: «تمام شد نقّاشى امامزاده بتاریخ ۲۳/۳/۵۹». برفراز بقعه، گنبدى مخروطى به قطر ۸ و ارتفاع ۶ متر است که از خارج به صورت عرقچینى مطبق و در سه طبقه طرّاحى شده و با رنگ سبز نقّاشى گشته است. در وسط بقعه دو صندوق کوچک به ابعاد ۲۰/۱×۲ و ۲۰/۱×۵۰/۱ متر قرار دارد که علاوه بر قنبر، خانواده او نیز در آن دفن شده‌اند. بر دیوار شرقى بقعه، تابلویى قرار دارد که متن ذیل در آن نوشته شده است: «آرامگاه و زیارتگاه قنبر غلام على و خانواده او هانى بن قنبر و جمعة بن هانی بن قنبر و على بن جمعة بن هانى بن قنبر». زمین زیارتگاه بیش از یک هکتار است و در آن زایرسرا و اتاق خادم قرار دارد.»[۶]

همان‌گونه که گفته شد، با توجه به شهادت قنبر در عراق، ادعای به خاک سپرده شدن وی در نیشابور را نمی‌توان پذیرفت. به عقیده نگارنده این سطور، قبر منسوب به وی در نیشابور می‌تواند مدفن فرزند وی هانی باشد که بعدها نوادگان وی در نیشابور، آن را به «قنبر» نسبت داده‌اند؛ و یا اینکه نظر به علاقه و احترامی که نسبت به جد خود قنبر، به عنوان ملازم و غلام خاص امام علی (ع) داشته‌اند، قبری نمادین برای وی در آنجا ایجاد کرده‌اند.


نمای بیرونی زیارتگاه قنبر در دهباف نیشابور


نمای داخلی زیارتگاه قنبر در دهباف نیشابور

۲- مزار قنبر در شمال روستای دشت در شمال شرقی نیشابور

آقای محمد دشتی اشاره کرده است که در حدود دو کیلومتری شمال روستای دشت در ۱۲ کیلومتری شمال شرقی نیشابور، بقعه سنگی و ضربی مخروبه‌ای وجود دارد که تا چند دهه پیش سرپا بوده و اهالی روستا این بقعه را مدفن قنبر غلام امام علی (ع) می‌دانستند.[۷] به عقیده نگارنده این سطور و همان‌گونه که محمد دشتی نیز احتمال داده است، این قبر می‌تواند مدفن یکی از نوادگان قنبر و از شخصیت‌های علمی خاندان وی باشد که به مرور زمان به خود قنبر منسوب شده است.

۳- مزار امام قنبر ـ روستای داغدار ـ شهرستان درگز

«امام قنبر» نام تفرجگاهی است که در ۶ کیلومتری جنوب روستای «داغدار»، میان دره‌های متصل به کوه «الله اکبر»، در شهرستان درگز در استان خراسان شمالی قرار دارد. این تفرجگاه دارای چشمه آب معدنی بسیار گرمی است که مردم برای درمان بیماری‌های پوستی در آن شنا می‌کنند. مردم داغدار از گذشته «امام قنبر» را به عنوان یک مکان زیارتی می‌شناسند و بر این باورند که شخصی به نام «قنبر» از غلامان ائمه (ع)، در حال گذر از این تفرجگاه بیمار می‌شود و در اینجا از دنیا می‌رود و به همین دلیل این محل را امام قنبر می‌نامند. اهالی منطقه در گذشته نه چندان دور، برای برآورده شدن حاجات خود، نذر و نذوراتی از قبیل گوسفند، بز، مرغ و خروس و شیرینی نذر می‌کردند و قبل از قربانی کردن دام‌ها، آن را سه بار به دور درخت چنار کهنسال قطوری که امروزه به علت بی‌احتیاطی یک شخص غریبه طعمه حریق شده و از بین رفته است، می‌چرخاندند و بعد آن را قربانی می‌کردند و گوشت آن را بین اهالی روستا تقسیم می‌کردند.[۸]

با این وصف، به نظر می‌رسد که هسته اصلی زیارتگاه امام قنبر، همان درخت چنار کهنسالی بوده که امروزه از بین رفته است؛ و امام قنبر نیز که این تفرجگاه به نام وی نامیده شده، همان قنبر غلام امام علی (ع) است که قله‌ای نیز به نام قنبرعلی واقع در پارک ملی تندوره در نزدیکی کوه الله اکبر، به نام وی نامیده شده است. همچنین به نظر می‌رسد که این مکان با زیارتگاه علی بلاغ[۹] در ارتفاعات منطقه تیوان نیز بی‌ارتباط نباشد.

۴- قله قنبرعلی ـ پارک ملی تندوره

این قله به ارتفاع ۲۵۸۶ متر از سطح دریا، در پارک ملی «تندوره» در شهرستان درگز در استان خراسان شمالی قرار دارد. همان‌گونه که گفته شد، با توجه به نزدیکی این قله با کوه الله اکبر در همین شهرستان، به نظر می‌رسد نامگذاری این کوه به نام «قنبرعلی»، بی‌ارتباط با تفرجگاه قنبرعلی در ارتفاعات الله اکبر و زیارتگاه «علی بلاغ» نیست.

۵- چشمه قنبر ـ روستای خَرو ـ طبس

نزدیک روستای خرو (واقع در ۲۰ کیلومتری شرق طبس)، دره‌ای وجود دارد که رودخانه کوچکی درون آن جریان دارد و از اماکن طبیعی دیدنی و گردشگری شهرستان طبس به شمار می‌آید. سرچشمه اصلی و اولیه این رودخانه چشمه‌ای است به نام چشمه قنبر. میان این چشمه و روستای خرو، مجموعه‌ای از چشمه‌های جوشان آب در دل دیواره‌های دره وجود دارد که آب آنها رودخانه را تغذیه می‌کند. بزرگ‌ترین این چشمه‌ها به نام «حمام مرتضی علی» شناخته می‌شود. همچنین در دیواره کوه مقابل دره، یک فرورفتگی به شکل دایره وجود دارد که به باور اهالی منطقه، جای سم اسب امام علی (ع) است.

۶- مزار شمس قنبر ـ روستای طلسم ـ دالاهو

این زیارتگاه به نام پیر علمدار و شمس قنبر شناخته می‌شود، در روستای طلسم در دهستان حومه کرند از توابع بخش مرکزی شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه قرار دارد. ساختمان آن شامل بنای قدیمی سنگی است که درون آن قبر برجسته‌ای وجود دارد. در چند سال اخیر قبر جدیدی ـ احتمالاً به جای قبر قدیمی ـ ساخته شده که روی آن اشعاری کردی نگاشته شده است.[۱۰]


نمای بیرونی مزار شمس قنبر در استان کرمانشاه

۷- بقعه زنگی ـ روستای زنگی فیروزآباد کرمانشاه

این بقعه که میان اهالی به نام قدمگاه زنگی شناخته می‌شود، در روستای زنگی از توابع بخش فیروزآباد و در حدود ۶۰ کیلومتری کرمانشاه قرار دارد. به باور اهالی منطقه، زنگی همان قنبر غلام و جلودار امام علی (ع) است که باورهای عامیانه‌ای درباره علت آمدن وی به اینجا وجود دارد.[۱۱]

در سال‌های اخیر، اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کرمانشاه این بقعه را بازسازی کرده است. بنای جدید آن شامل ساختمان چند ضلعی است که در هر ضلع آن ورودی یا پنجره‌های بنا قرار دارد و بر فراز آن گنبدی با پوشش ایرانیت وجود دارد. داخل بنا نیز کاشی‌کاری شده و با اسامی معصومین (ع) تزئین یافته است. برروی کتیبه کاشی سردر زیارتگاه نوشته شده است: «زیارتگاه موسوم به قدمگاه قنبر زنگی»، و تاریخ کاشی‌کاری نیز ۱۳۸۳ شمسی است.


بقعه قدمگاه زنگی در استان کرمانشاه

۸- درخت قدمگاه زنگی ـ روستای سراب سرفیروزآباد کرمانشاه

درخت بلوطی است که در روستای سراب دهستان سرفیروزآباد شهرستان کرمانشاه قرار دارد و به عنوان قدمگاه قنبر زنگی از سوی اهالی منطقه زیارت می‌شود.

۹- بقعه قنبر علی ـ روستای عباسی

این بقعه در روستای عباسی در دهستان حیات داوودی شمالی در شهرستان بندرگناوه در استان بوشهر قرار دارد. ساختمان آن شامل اتاق مربع ساده‌ای است که در دوره اخیر با مصالح ساختمانی جدید بازسازی شده است. در میان سقف آن گنبد کوچکی با پوشش نقره‌ای رنگ به چشم می‌خورد.[۱۲]

بقعه قنبر علی درروستای عباسی استان بوشهر

۱۰- قدمگاه قنبر علی ـ روستای گناوه

این قدمگاه در روستای گناوه در شهرستان گچساران در استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. با استناد به تصاویر منتشر شده از این قدمگاه[۱۳] به توصیف آن می‌پردازیم: قدمگاه شامل سازه بسیار کوچک و برجسته از زمین است که در کنار آن درختی روییده و روی آن سایه انداخته است. فضای اطراف این سازه و درخت نیز حصاری سنگ‌چین و کم‌ارتفاع وجود دارد که محدوده زیارتگاه را مشخص می‌کند.

۱۱- قدمگاه قنبر علی ـ جلکان گُتوَند

این قدمگاه در شهر جلکان (جنت‌مکان کنونی) در شهرستان گُتوَند در استان خوزستان واقع بود و اتاقکی کوچکی داشت. اما در زمان اجرای طرح خیابان‌کشی روستا، در محدوده طرح قرار گرفت و تخریب گردید و در حال حاضر اثری از آن نمانده است.

۱۲ و ۱۳- قدمگاه‌های قنبرعلی در شوشتر

احمد اقتداری به وجود دو قدمگاه به نام قنبرعلی در شوشتر اشاره کرده است. یکی از این دو قدمگاه در محله شاهزید این شهر واقع و به صورت طاقچه‌نمایی بوده که در سال ۱۳۷۹هـ ق با احداث خیابان از بین رفته است. قدمگاه دیگر در کنار گرگر در شرق شوشتر، نزدیک باغ شهرداری قرار داشته و به صورت سکوی کوچکی به ابعاد ۵/۱×۵/۱ و ارتفاع نیم متر بوده است.[۱۴]

[۱] الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، الشیخ المفید، ج ۱، ص ۳۲۸٫

[۲] اختیار معرفة الرجال، الشیخ الطوسی، صص ۷۵-۷۶؛ تفسیر العیّاشی، ج ۱، ص ۳۵۹٫

[۳] تاریخ بیهق، بیهقی، ص ۲۵٫

[۴] تاریخ نیشابور، حاکم نیشابوری، تصحیح بهمن کریمی، ص ۱۵۲٫ نام این محل در تصحیح شفیعی کدکنی از همین کتاب (ص ۲۲۶)، به صورت «فرت‌آباد» ضبط شده است.

[۵] تاریخ نیشابور، حاکم نیشابوری، تصحیح شفیعی کدکنی، ص ۷۸ و ۲۳۸٫

[۶] دایرةالمعارف بقاع متبرکه، محمد مهدی فقیه بحرالعلوم، ج ۱۱، ذیل «آرامگاه قنبر غلام علی (ع)».

[۷] «تاریخ تشیع در نیشابور (از آغاز تا پایان قرن چهارم هجری) (۱)»، محمد دشتی، تاریخ در آیینه پژوهش، ش ۴، ص ۸۷٫

[۸] وبلاگ «داغدار درگز»، http://behroozmesry.blogfa.com/post/13

[9] زیارتگاه علی بلاغ در آبادی «جان عزیز» در کوه علی بلاغ در ارتفاعات منطقه «تیوان» قرار دارد و برای رسیدن به آن باید از جاده درگز به قوچان در انتهای منطقه درونگر یعنی ۸۰ کیلومتری غرب درگز، جاده فرعی شوسه‌ای به طول ۷ کیلومتر را پشت سر گذاشت. در این زیارتگاه چشمه‌ای با آب زلال وجود دارد که به باور اهالی منطقه، امام علی (ع) در مسیر یکی از جنگ‌های خود از اینجا عبور کرده و آب چشمه را متبرک ساخته است. برای همین آن را شفابخش می‌دانند و مردم شهرستان درگز بسیار به زیارت آن می‌روند.

[۱۰] وبلاگ «مرد آفتاب»، http://mardaftab.blogfa.com

[11] «بقعه زنگی یا قدمگاه زنگی»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ خبر: ۱۶/۸/۱۳۸۹،

http://kermanshah.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=6502

[12] وبلاگ «روستای عباسی از گذشته تا حال»، http://andeshehno.blogfa.com

[13] ر.ک: پایگاه اطلاع‌رسانی اداره کل اوقاف و امور خیریه استان کهکیلویه و بویر احمد،

http://boyerahmad.awqaf.ir/news/view-22254.aspx

[14] دیار شهریاران، احمد اقتداری، ج ۱، ص ۷۴۳ و ۷۴۴٫

 

Print
6342 Rate this article:
3/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com