مربع‌ترکیب جیحون یزدی در عزیمت خامس آل عبا علیه السلام

مربع‌ترکیب جیحون یزدی در عزیمت خامس آل عبا علیه السلام

جیحون یزدی:

رضا بیات

میرزا محمد جیحون ملقب به تاج الشعرا، در سال 1250 ه.ق در شهر یزد دیده به جهان گشود. بخشی از زندگی خود را در این شهر گذرانید. ولی ظاهراً به سبب پارهای آزردگیها که از همشهریانش متحمل شد، ترک وطن کرد و به مناطقی نظیر آذربایجان، تهران، قم، اصفهان و حتی مناطقی از جنوب تا سواحل خلیج فارس و دریای عمان سفر کرد. وی در اکثر قوالب ادبی طبع آزمایی کرده؛ ولی در قالب مسمط و قصیده موفقتر بوده است.

از جیحون مجموعۀ کوچکی به نظم و نثر موسوم به نمکدان برجای مانده که به تقلید از گلستان سعدی نوشته شده است.

جیحون از ظل السلطان، فرزند ناصرالدین شاه، لقب تاج الشعرایی یافته است.

جیحون از جمله شاعران آیینی پرآوازۀ عهد ناصری است که اشعار او زبانزد دوستداران اهل بیت (ع) بوده است.

جیحون در اواخر عمر به کرمان رفت و در همان جا به سال 1301 ه.ق (معادل 1262 یا 1263 شمسی) دور از زن و فرزند بدرود حیات گفت و در دبیرستانی به نام جیحون یزدی به خاک سپرده شد.

 

معرفی شعر:

قالب این شعر مربعترکیب است که نوعی از ترکیببند به شمار میآید. در این قالب هر بند را چهار مصراع همقافیه تشکیل میدهد. پس از آن یک بیت با قافیهای متفاوت به عنوان بیت ترکیب میآید. این قالب مورد توجه نوحهسرایان و نوحهخوانان است.

نکتۀ قابل توجه در این شعر رویکرد عاطفی-تأثری شدید آن است. طبق روایت این شعر امام حسین (ع) به میدان می‌رود و بدون ذرهای ابراز شجاعت و حتی دفاع، فقط چندین زخم میخورد و شهید میشود. جالب این که نه خود دفاعی میکند و نه میگذارد دیگران از او دفاع کنند. نام و سِمت فرشتگانی که به خدمت امام میرسند نیز حرکت تاریخ قدسی به سمت افسانهسازی را نشان میدهد.

این شعر فقط به دنبال برانگیختن شفقت و ترحم مخاطب و گرفتن اشک از چشم اوست. در ادبیات رثایی اشعاری از این دست کم نیستند.

شاه لاهوت گذر خسرو ناسوت گذار1                                       گشت چون بیکس و شد بر زِبَر اسب سوار

دُخت و اُخت و زن و فرزند و کنیزان نزار                                   از حرم زد به دو چارش صف هشتاد و چهار2

                                                        همه بر دورۀ او اشک فشان جمع شدند

                                                        بال و پر ریخته پروانۀ آن شمع شدند

در یمینش به گلو بوسه‌زنان خواهر او                                        در یسارش به سم اسب رخ دختر او

در جنوبش به فغان عصمت3 جان‌پرور او                                    در شمالش به جزع عترت بییاور او

                                                        آن یکی گفت مرا بر که سپاری آخر؟

                                                        و آن دگر گفت که خود رای چه داری آخر؟

شه به صد جهد برون زد علم از عالم جسم                                 لیکن افتاد دل از عالم روحش به طلسم

دید ز ارواح رسل تا به ملایک همه قسم                                    هر دمش از پی نصرت همه خوانند به اسم

                                                        گفت لا حول و لا قوة الا بالله

                                                        که چو از جسم جَهَم روح مرا بندد راه

ملک آب بگفت امر کن ای جان دو کون                                    تا من این فرقه کنم غرقه چو قوم فرعون

یا بنوش آب، اَلا آب خَضِر4 را ز تو عون5                                   بلکه در آب خَضِر بیتو نه رنگ است و نه لون6

                                                        گفت: با خالق آب این همه از آب مناز

                                                        ای مَلَک! خویش مَکُش، پیش مران، بیش متاز7

ملک آتش گفت ای که تو آن مظهر بیم                                      که خورَد آب ز جوی سَخَطَت8 نار جحیم

رخصتی تا که زنم شعله بر این جیش لئیم9                                  که مرا بردن فرمان تو فخری است عظیم

                                                        گفت: هان! ای ملک نار عبث تند مشو

                                                        یا به تسلیم بمان یا که به تعظیم برو

ملک باد بگفت اذن ده ای لجۀ 10جود                                        تا براندازمشان نام ز اقلیم وجود

خود شوند ار همه چون طایفۀ عاد و ثمود11                                 از دمی بر گُسلانم من از آن جمله عقود12

                                                        گفت: مفریب مرا ای مَلَک از مُلک سِپَنج13

                                                        قصه از عاد مکن، داد مزن، باد مسنج

ملک خاک که در مغز بسی بودش شور                                      گفت ای صد چو سلیمان به حضور تو چو مور

عجز من بین و اجازت ده و بر تاب ستور                                   تا چو قارون همه را زنده نمایم در گور14

                                                        گفت: نِه باد ز سر، ای ملک خیره‌سرای

                                                        آتش انگیز مشو، خاک مخور15، آب مسای16

چون ملکهای عناصر به أسف باز شدند                                    عرشیان جمله سوی فرش به پرواز شدند

نی، ز حق یاوریاش را همه ممتاز شدند17                                  جان به کف، بر زده صف همدم و همراز شدند

                                                        تا بکوبند بلاد همه چون امت لوط18

                                                        یا نمایند نگین آنچه ز مهر است شروط19

خواست تا بر رُخشان صیحه زند جبرائیل                                   جَست تا از کفشان رزق ستد20 میکائیل

رفت تا بر سرشان صور دمد اسرافیل                                         تاخت تا از تنشان روح برد عزرائیل

                                                        شاه از عشق به حق باز نپرداخت به کس

                                                        که بُدی یاری او عاطفت باری و بس

شد به میدان و محاسن به کف دست نهاد                                   گفت ای قوم اگَرَم باز ندانید نژاد

منم آن کس که نبی بوسه به لبهایم داد                                     این سخن را همه بشنیده و دارید بهیاد

                                                        هست آیا ز شما کس که کند یاری من؟21

                                                        یا نخواهد ز پس عزّت من خواری من؟

عوض یاری او سنگ زدندش به جبین                                       خون پیشانی او رفت به گردون [و] زمین

هر کماندار زدش تیر به پیکر ز کمین                                        هر ستمکار زدش نیزه به پهلو از کین

                                                        ناگهان خصم زدش تیغ بدان سان بر فرق

                                                        که شد از ضربۀ وی بُرنُس22 او در خون غرق

آمد از زخمِ فزون از زبر اسب به زیر                                         جسمش از نیزه چو در بیشه نهان گردد شیر

بیمناکان پی خون ریختنش گشته دلیر                                         برق شمشیر همیتافت به برق شمشیر

                                                        سرش از تن ببریدند و بلرزید فلک

                                                        جان جیحون ز غمش عیشربا شد ز ملک

پی‌نوشت:

1) طبق تقسیمبندی عرفا ناسوت عالم مادی و لاهوت عالم معنا است. این تقسیمبندی با اصطلاحات و تعاریف متعدد دیگری نیز انجام گرفته است.

2) طبق نقل مشهور، بازماندگان کاروان امام حسین(ع) که به اسیری رفتند، 84 نفر بودند.

3) عصمت: پردگیان، زنان حرم.

4) خَضِر(خِضر): نام پیامبری است که مرشد حضرت موسی(ع) بود و هنوز زنده است و از اصحاب امام زمان(ع) خواهد بود. در توجیه این عمر طولانی گفته شده او به آب حیات دست یافته و از آن نوشیده است. از همین رو آب حیات را آب خضر هم میگویند.

5) عون: یاری، یار.

6) لون: رنگ.

7) این که گفته شود انبیا و امامان خلق می‏کنند، ممکن است در مواردی مبالغۀ شاعرانه باشد؛ ولی شرک و غلو شرعی نیست. در قرآن کریم در سوره‏های آل عمران:49 و مائده:110 خلق کردن به خود حضرت عیسی(ع) نسبت داده شده که البته به اذن خدای متعال است.

8) سخط: غضب، خشم.

9) جَیش لئیم: سپاه پست و فرومایه.

10) لُجّه: دریای عمیق، میانۀ دریا.

11) عاد و ثمود: اقوامیکه دعوت دو پیامبر خدا، هود و صالح(ع) را نپذیرفتند و به خاطر کفرشان عذاب بر آنان نازل شد.

12) برگسلاندن عقود: باز کردن گرهها، بند از بند کسی جدا کردن، مجازاً نابود کردن.

13) مُلک سِپَنج: سرای ناپایدار، دنیای فانی.

14) قارون: از سرکشان بنیاسرائیل که به داراییاش مغرور شد و در برابر موسی(ع) ایستاد و به نفرین آن حضرت با اموالش در زمین فرو شد و زنده به زیر خاک رفت.

15) خاک خوردن: باعث خفگی میشده و نوعی شکنجۀ منجر به قتل بوده است. به نظر میرسد در اینجا «خاک مخور» تعبیر عتابآلود و دشنام گونهای باشد به معنی «حرف نزن» که مشابه آن در تعابیر عامیانۀ امروز به کار میرود. ظاهراً شاعر برای کنار هم آوردن عناصر اربعه (آب، باد، خاک و آتش) کمیبه تنگنا افتاده و کلامی را به امام نسبت داده که در شأن آن حضرت نیست.

16) آب ساییدن: کنایه از کار بیهوده کردن.

17) ممتاز: برگزیده. از جانب حق برای یاری او برگزیده نشدند.

18) قوم لوط: قوم حضرت لوط نبی(ع) که به خاطر گناهانشان دچار عذاب الهی شدند.

19) یا نمایند... : یا این که پای شرایط مِهر و عشق و ارادت را مُهر و امضا کنند.

20) سِتَد: ستاند. میکائیل فرشتۀ موکّل رزق است.

21) هست آیا.. .: ترجمۀ دقیق فرمودۀ امام در روز عاشورا: هَل مِن ناصِرٍ یَنصُرُنی؟

22) بُرنُس: کلاه.

Print
1251 Rate this article:
4/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com