ترکیب‌بند وصال شیرازی در تعزیۀ سیدة النساء علیها ‌السلام

ترکیب‌بند وصال شیرازی در تعزیۀ سیدة النساء علیها ‌السلام

رضا بیات

وصال شیرازی:

نامش میرزا محمّد شفیع، مشهور به میرزا کوچک فرزند میرزا اسماعیل است. در سال 1217 ه. ق در شیراز به دنیا آمد.

وصال مردی حکیم، دانشمند، هنرمند، شاعر و موسیقیدان بود. در عمرش شصت و هفت نسخه قرآن را به خط خود نگاشت که اکنون سه نسخه از آن گنجینه در مصر نگهداری میشود.

از جمله معاصران وصال میتوان از قاآنی شیرازی نام برد که با وصال همنشین و دمساز بوده و برای یکدیگر اشعاری سرودهاند.

وصال شش پسر داشت که نام آنها را به ترتیب احمد، محمود، محمد، ابوالقاسم، اسماعیل و عبدالوهاب گذاشت.این شش نفر همان شاعران و هنرمندان بزرگ وقار، حکیم، داوری، فرهنگ، توحید و یزدانی هستند که همچون پدر سخنور و فرزانه بودند.

وصال در اواخر عمر بینایی خود را از دست داد. حکیم، فرزند وی، ریسمانی در اطراف منزل وی بست تا پدر روزها قدری حرکت کند. در همین احوال بود که وصال مراثی مذهبی خود را سرود.

پس از گذشت یک سال از نابیناییاش چشم پزشکی به شیراز آمد و چشم وی را میل زد و چشمش بینا شد؛ ولی طولی نکشید که به دلیل خطاطی- که شدیداً از آن منع شده بود - نابینا شد و پس از یک سال وفات یافت.

درگذشت وصال در سال 1262 ه.ق در شیراز اتفاق افتاد و در پایین پای حضرت احمد بن موسی الکاظم(ع) به خاک سپرده شد.

دیوان وصال شامل غزلها، مثنویهای شیرین و فرهاد (ادامۀ کار وحشی) و بزم وصال، قصاید، ترکیب و ترجیعبندها، قطعات، اشعار پراکنده، مرثیهها و رباعیها در دو جلد به چاپ رسیده است. وصال سه ترکیببند در مصیبت امیرالمومنین(ع)، حضرت زهرا(س) و امام حسن(ع) سروده است و چندین ترکیب و ترجیع و مثنوی در مصیبت امام حسین(ع) دارد.

 

متن ترکیب‌بند:

بند اول:

ای چرخ! تا کی این همه ظلم و ستم کنی؟                                 دلهای محترم همه پا بست غم کنی؟

هرجا که مقبلی1 است، نصیبش بلا دهی                                     هر جا که مدبری2 است، قرین نعم کنی

بهر لئام3 را، همه کام و نوا دهی                                               قِسم کرام را، همه رنج و نِقَم4 کنی

مسعود را برانی و خوار جهان کنی                                           مردود را بخوانی و صدر اُمَم کنی

آنجا که واجب است کرامت، کنی عِقاب                                    وانجا که لازم است عقوبت، کرم کنی

دونان5 ز تو به راحت و خوبان ز تو به رنج                                 سنجیدهام، تخلف از این شیوه کم کنی

یک دختر از رسول گرامی به جای ماند                                     کی جای داشت کاین همه بر وی ستم کنی؟

                                           آن مادر دو سید و چرخ دو آفتاب

                                           آن طاق6 در نکویی و آن جفت بوتراب

بند دوم:

شاه رُسُل چو فاطمه گر دختری نداشت                                     بی شبهه آسمان حیا، اختری نداشت

گر خلقت بتول نمیکرد کردگار                                              در روزگار، شیر خدا همسری نداشت

از این دو، گر یکی نه به هستی قدم زدی                                   این یک به راستی زنی، آن شوهری نداشت

بی دختر پیمبر ما عرصۀ حیا                                                  مانند امتی است که پیغمبری نداشت

بی دختر پیمبر ما نوعروس دهر                                              خوش دلفریب بود، ولی زیوری نداشت

خاتون هفت پرده که در هشت باغ خلد                                     عصمت هر آنچه گشت چو او خواهری نداشت

اِلا که آن شفیعۀ محشر، به راستی                                             تاب سخا و فقر علی دیگری نداشت

                                           جانها فدای او و دو پور گرامیاش

                                           وان شوی تاجدار وی و باب نامیاش

بند سوم:

چون کرد روز عمر نبی رو به کوتهی                                         پر شد ز ناله باغ، چو از لاله شد تهی

شیر خدا به جمع کتاب و عزای دوست                                     بیگانگان به خوشدلی و مکر و روبهی

بی غسل اوفتاده نبی، در سقیفه خلق7                                        بر خاکْ نعش رهبر و مردم به گمرهی

شاه اوفتاده، خسته جگر محرمان شاه                                         دونان کشیده سر ز پی افسر شهی

ناسی8 ز عهد موسی و مفتون سامری                                        گوساله را گزیده به هارون ز ابلهی9

در نار عار10 رفته به اغوای یار غار11                                         ننهاده هیچ فرق ز آماس، فربهی12

پا بست سروری شده و دین فروخته                                         ابلیس را به پیروی و نفس را رهی13

                                           ناکس کسی که او به خدا رفت و عهد بست

                                           عهد خدا و پهلوی زهرا به هم شکست

بند چهارم:

آه آن زمان که نالۀ زار از جگر زدی                                          ز آه جگر به خرمن گردون شرر زدی

بر بستر اوفتاده و اندام کوفته                                                  گاهی فغان ز پهلو و گاه از کمر زدی

دیدی یتیمی خود و تنهایی علی                                              دستی به دل نهادی و دستی به سر زدی

گه با حسین و گه به حسن همفغان شدی                                  گاهی خروش از دل و گه از جگر زدی

بر بیپناهی حسن آهی زدی ز دل                                            یاد از حسین کردی و آه دگر زدی

چندان که گوش دادی و بشنیدی از بلال14                                 الله اکبر از دل پر درد بر زدی

دندان شکستن پدرش آمدی به یاد15                                         بیخود شدی و سنگ به دُرج گهر16زدی

                                           عالم به دیدۀ علی آن دم سیاه شد

                                           کان ماه برج عصمت از او عذرخواه شد

بند پنجم:

گفتش که: یا علی! بکن از خود بِحِل17 مرا                                  گفت: ای عزیز جان! مکن از خود خجل مرا

گفتش: مرا به گِل کن و آبی ز دیده پاش                                    گفتا: چه کار بی تو به این آب و گل مرا

گفتش: مرا ز دل مبر و یاد کن ز من                                         گفتا: بلی اگر نرود با تو دل مرا

گفتش: که متصل به قیامت شد این فراق                                    گفتا: قیامتی است غمت متصل مرا

گفتش: بَدی که دیدهای از لطف در گذر                                    گفت: ای خوشی ندیده! تو خود کن بِحِل مرا

گفتش که: مهر مگسل18 از این کودکان من                                  گفت: ار گذارد این اَلَم19 جان گسل مرا

گفتش که: بیمُخِل20 به سر تربتم گذر                                       گفتا: گر آب دیده نگردد مخل مرا

                                           این گفت و جستجوی حسین و حسن نمود

                                           آغوش از آن دو گل، چمن یاسمن نمود

بند ششم:

کرد آنچنان نگاه که برداشت زان دو ماه                                    پنجاه ساله توشۀ دیدن به یک نگاه

بوسیدی آن لب حسن و بر زدی خروش                                   بوییدی آن گلوی حسین و کشیدی آه

گفتی که حیف از این که شود خسته بیسبب                              گفتی که آه از آن که شود کشته بیگناه

کلثوم را بدیدی و گفتی که عن قریب                                       گوش سپهر کر کند از بانگ «وا اخاه»

دیدی به روی زینب و گفتی به دیر و زود                                  این نخل عاقبت شود از بار غم دوتاه

گفتی مباد فاطمه چندان که بنگرد                                             حلق پسر بریده و دین پدر تباه

یاد پدر چو کردی و شوق لقای او                                            گشتی لبش چو غنچۀ خندان به صبحگاه

                                           آهی کشید و دید به هم برنهاد و خفت

                                           با هیچ کس دگر نه سخن گفت و نه شنفت

بند هفتم:

ای بانوی حریم شهنشاه «لافتی»                                              ای معجر21 تو عصمت و ای حجلهات حیا

ای گوشوارۀ تو دُرِ اشک بیکسان                                            گلگونۀ تو خون شهیدان کربلا

ای مریم دو عیسی و چرخ دو آفتاب                                        ای معدن دو گوهر و مام دو مقتدا

همخوابۀ علی و جگر گوشۀ نبی                                              مخدومۀ خلایق و محبوبۀ خدا

بر دست و سینه جای حُلی و حمایلت22                                    از چوب و تازیانه نشان بوده جابهجا

کابین23 تو فرات و عیال تو تشنه لب                                         میراث تو فدک، حسنین تو بینوا

میراثت از پدر همه ظلم و ستم رسید                                        وان را نموده امت گمراه او ادا

                                           نی این سخن خطاست که میراث از رسول

                                           درّی بود که کرده به چشم امتش قبول

بند هشتم:

ای چرخ! آبروی پیمبر نداشتی                                                شرمی چرا ز خالق داور نداشتی

محبوبۀ خدای بُد و بضعۀ رسول                                              بیم از خدا و پاس پیمبر نداشتی

ظلمی بر او نکرده نماند از تو، ور بماند                                     تقصیری از تو نیست که دیگر نداشتی

چندان که میتوان، دل زهرا بسوختی                                        زین بیش اگر نسوخت، میسّر نداشتی

برداشت او دل از تو و لذات فانیات                                        ورنه تو دل ز جور و ستم بر نداشتی

جز خود ز هر ستمگری این ظلم با بتول                                    گفتند اگر به پیش تو، باور نداشتی

چندان که داغ بر دل زهرا نهادهای                                            گر میشمردم، این همه اختر نداشتی

ای چرخ! پیشۀ تو به خوبان همه بدی است

پس بر تو اعتماد نمودن نه بخردی است

 

پی‌نوشت‌ها:

1) مُقبِل: خوشبخت.

2) مُدبِر: بدبخت.

3) لِئام: جِ لئیم: پست و فرومایه.

4) نِقَم: جِ نقمت: عتاب، انتقام و کینه کشی، عقوبت.

5) دون: پست و فرومایه.

6) طاق: یگانه، تک.

7) سقیفه: سقیفۀ بنی ساعده، محل تجمع اهل مدینه؛ ساعاتی پس از رحلت پیامبر(ص) گروهی در سقیفه جمع شدند و بی‌اعتنا به وصیت پیامبر در غدیر، خلیفه تعیین کردند. این در حالی بود که بدن پیامبر هنوز دفن نشده بود.

8) ناسی: فراموشکار.

9) گوساله را... : وقتی موسی(ع) به کوه طور رفت، بنی اسرائیل فریب سامری را خوردند و گوسالۀ زرینی را که او ساخته بود و به عنوان خدای مردم معرفی میکرد، پرستیدند. آنان وصی موسی، یعنی هارون را نپذیرفتند. در برخی روایات غاصبان خلافت به گوسالۀ بنی اسرائیل و سامری تشبیه شدهاند. (کتاب سلیم بن قیس هلالی، ج2، ص788).

10) نار عار: آتشی که ننگ آور و موجب بدنامی است یا ننگی که صاحبش را به آتش دوزخ میکشاند. این ترکیب یادآور مثل مشهور عربی است که «النار و لا العار»: «به دوزخ میروم و ننگ را نمیپذیرم.»

11) یار غار: ابوبکر، مشهور است که در هجرت پیامبر از مکه به مدینه ابوبکر هم همراه آن حضرت بود و در غار ثور، او بود که میترسید و پیامبر(ص) او را به آرامش و یاد خدا دعوت میکرد. آیۀ 40 سورۀ توبه به این ماجرا اشاره دارد.

12) ننهاده فرق... : بین آماس (ورم) و چاقی فرق نگذاشتهاند؛ قدرت تشخیص ندارند.

13) رهی: غلام، نوکر.

14) چندان که... : پس از رحلت پیامبر(ص) بلال که مؤذن آن حضرت بود، به نشان اعتراض به غصب خلافت دیگر اذان نگفت. روزی حضرت زهرا(س)  درخواست کرد که اذان بگوید تا خاطرۀ روزگار پیامبر(ص) زنده شود و بلال اطاعت کرد؛ اما این یادمان آنقدر جانسوز بود که اطرافیان از شدت گریۀ حضرت فاطمه نگران شدند و به توصیۀ آنان، بلال اذان خود را نیمه کاره رها کرد.

15) دندان شکستن... : در جنگ احد دندان پیامبر(ص) با سنگ شکست. مشهور است که اویس قرنی، صحابی گرانقدر پیامبر، وقتی این خبر را شنید، برای همدردی با پیامبر(ص) تمام دندانهای خود را شکست. ولیاین که حضرت فاطمه(س) دندان خود را به خاطر آن مسأله شکسته باشد، سندی ندارد و ظاهراً حاصل تخیل شاعر است.

16) دُرج گهر: صندوقچۀ جواهر، دهان پر دندان.

17) بِحِل کردن: حلال کردن.

18) مَگسِل: جدا مکن، جدا مشو.

19) الم: درد.

20) مُخِل: کسی یا چیزی که اخلال ایجاد کند، مزاحم.

21) مِعجَر: مقنعه، سرپوش زنان.

22) حُلی و حمایل: زیور و گردنبند.

23) کابین: مهریۀ زنان.

Print
1686 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com