مروری بر دیوان ملا اسماعیل فدایی کزازی

مروری بر دیوان ملا اسماعیل فدایی کزازی

(متوفی 1262 ق.)

مشخصات کتاب:

نام کتاب: کلیات دیوان فدایی کزازی

سروده: علامه حاج ملا‌اسماعیل فدایی کزازی (از علمای سدۀ سیزدهم هجری قمری)

مقدمه و تصحیح: دکتر غلامرضا فدایی استاد دانشگاه تهران.

ناشر: تهران: پیام سحر، با همکاری مؤسسۀ ملا اسماعیل فدایی و اندیشۀ رسا. 1392.

تعداد صفحات: 936 صفحه.

جامعیت عالمان گذشته سبب می‌شد که در کنار تمام رشته‌هایی که تعلّم و تعلیم می‌کردند، «ادبیات فارسی» را جدی بگیرند، بالاتر از حدّ نوشتن صحیح و فصیح و استوار؛ بلکه در حدی که بتوان برگی تازه و تابنده به ادب فارسی افزود و شاهکاری برای آیندگان به ارث نهاد؛ یادگاری ماندگار که در آن «سخن خوب گفتن» را با «خوب سخن گفتن» به سان تار و پودی در هم آمیخت و به جای گذاشت. آن گوینده گفته بود:

ما برفتیم و «شعر» ما باقی است          گردش روزگار بر «شعر» است

و بدین‌سان بسا سرایندگان گمنام که حاصل عمر خود را به نسل‌های بعد پیشکش کردند، بدون این که حتی به نامی در تذکره‌ها و متون تاریخ ادبیات یاد شوند. و چه باک؟ که آن‌ها‌به خدمت می‌اندیشیدند نه نان یا نام. آنان باور داشتند که:

شاخ گل هر جا که می‌روید گل است.

باری، کلیات دیوان فدایی کزازی شاهدی صادق بر این مدّعا است. کتابی که در آن نزدیک به پانزده هزار بیت در قالب‌های مختلف (مثنوی، قصیده، قطعه، ترکیببند و ترجیعبند، رباعی و ... ) آمده است.

مقدمۀ مفصّل مصحّح در 107 صفحه شرح ‌حالی نسبتاً گویا از ناظم و زندگی علمی او بیان کرده است. نیز، کارهایی را که در فرآیند تصحیح دیوان انجام داده، گزارش می‌کند. تعلیقات (شامل: فهرست آیات و روایات و واژه‌ها بعلاوه نمایه اعلام) پایان‌بخش کتاب است.

مؤلف فقیهی است که نزد بزرگانی همچون سیدعلی طباطبایی صاحب ریاض، فرزندش سید محمد مجاهد، میرزا ابوالقاسم قمی، شیخ موسی کاشف الغطاء و دیگر بزرگان دانش اندوخته است. وی در زمینههای فقه، اصول، عقاید، رجال، تراجم، سیرۀ نبوی، و موضوع‌های دیگر بیست کتاب نگاشته که بیشتر آن‌ها‌در کتابخانه‌های عمومی و خصوصی باقی‌ مانده است. نسخه‌های اکثر آن‌ها ‌به همت نوادگان وی در یک مرکز گردآوری شده و برخی از آن‌ها ‌منتشر شده که دیوان، یکی از آن‌ها‌ است. اهتمام نوادۀ دانشمندش دکتر غلامرضا فدایی استاد نام‌آور رشتۀ کتابداری دانشگاه تهران در این زمینه قابل تحسین است که می‌تواند و باید برای دیگر بازماندگان عالمان فقید، الگو و سرمشق باشد.

البته پیش از این از میان آثارش، دو کتاب منتشر شده بود: یکی کتاب جنات النعیم در احوال و فضائل جناب عبدالعظیم الحسنی، دوم کتاب عقد اللئالی در اصول عقاید.

سجع مُهر فدایی جالب است:

چو اسماعیل افتاده به هر سوست        فدایی در حریم کعبۀ دوست

فدایی در این دیوان، دغدغه و التزام خود را نسبت به انتقال دستاوردها و یافته‌هایش نشان می‌دهد. او یک شاعر رسمی و حرفه‌ای نیست که در اندیشۀ صنایع شعری باشد. بدین روی شاید برخی از شعرهایش در نظر شاعران حرفه‌ای متوسط بیاید. ولی کسی که به محتوا نظر دارد، در آن‌ها‌ابوابی می‌بیند که شاعر به روی خوانندگان گشوده است. به چند نمونه از این ابواب اشاره می‌شود:

1.     در مناجات «نسبة الکائنات الی الواجب» فهرستی از اصطلاحات منطق و فلسفه و دیگر علوم رایج را در قالب مناجات به دست داده است (ص ۱۱۳ و ۱۱۴).

2.     در مثنوی استدلالی «حقیقت معرفت» کتاب‌ها و مباحث فلاسفه و عرفا را به تفصیل نقد کرده و دربارۀ مبحث دشوار احادیث طینت، به روانی سخن می‌گوید. (ص ۱۱۵ تا ۱۱۸، شامل ۸۴ بیت).

3.     مثنوی «ابطال تصوف و اثبات معاد» نیز منظومه‌ای استدلالی است که در آن به کتاب دیگرش «هیکل همایون» ارجاع می‌دهد. (ص ۱۲۰ ب ۴۱). فهرست فرقه‌ها و سران تصوف بخشی از این منظومه است (ب ۶۸ تا ۱۱۸). مرور این منظومه‌ها نشان می‌دهد که ناظم در زمان سرودن آنها بر مصطلحات علوم و دانشوران و آثار و اندیشه‌هایشان دارد.

4.     مناجات المسبّحین (ص ۱۲۶ و ۱۲۷) قدرت ناظم بر سرودن عربی را می‌نمایاند.

5.     مناجاتی (ص ۱۶۴ و ۱۶۵) با تأکید بر نام مادران معصومین، از نوادر کتاب است.

6.     سلسله منظومه‌ها با مضمون قضاوت‌های حضرت امیرالمؤمنین(ع) (ص ۱۷۴ تا ۱۸۹ هفده مورد) از نوادر کتاب به شمار می‌آید.

7.     برخی از قطعات کتاب، ناظر به یک حدیث نسبتاً طولانی است، گاهی با ذکر منبع (مثل فرحة الغری، احتجاج طبرسی، و ...) و گاهی بدون آن. محض نمونه ذکر می‌شود:

•       ص ۱۹۵ تا ۲۰۰: روایت شخصی که به امام صادق(ع) رجوع کرده و سفارش حضرتش به والی برای حل مشکلش.

•       حدیث اسحاق بن‌عمار (ص ۲۰۰ تا ۲۱۲).

•       معجزۀ امام مهدی ارواحنا فداه و قصۀ قاسم بن‌علا در آذربایجان (ص ۲۳۷ تا ۲۴۱).

•       شرح حدیث سفینه (ص ۲۴۳ تا ۲۴۶).

•       شرح حدیث سطل و مندیل، از طرایف ابن‌طاووس (ص ۲۴۹ تا ۲۵۱).

•       خبر خادم ابن‌هبیره (ص ۲۵۲ تا ۲۵۴).

•       خبر فاطمه بنت اسد و میلاد امیرالمؤمنین(ع) (ص ۲۵۴ تا ۲۵۷).

•       حکایت مسجد کوفه (ص ۲۹۱).

•       حکایت فناخسرو (ص ۲۹۲).

•       حکایت کمال‌الدین قشتم (ص ۲۹۵

•       ورود اما رضا(ع) به قم (ص ۳۰۰ و ۳۰۱

•        قصۀ محمد بن‌عیسی بحرینی و عنایت امام مهدی ارواحنا فداه در قضیه انار قلابی (ص ۳۴۰ تا ۳۴۵).

این گونه قطعات، از موارد شاخص این دیوان است. جا داشت که برای هر کدام، فقط عنوان منبع (در نیم سطر) ذکر شود که به کمک الواح فشردۀ موجود، دشوار نیست.

8.     مدایحی که در دیوانهای دیگر کمتر دیده می‌شود، مانند مدیحۀ عبدالعظیم حسنی (ص ۴۶۴ تا ۴۶۶) و مدح زید شهید (ص ۸۵۳ و ۸۵۴) و مدح امامزاده سهل بن علی (ص ۴۷۴).

9.     اشاره به قصص مشهور مانند قصۀ اسکندر (ص ۲۱۷) یا غیر مشهور مثل رؤیای خودش (ص ۱۸۹) یا قصه‌ای که از پدرش شنیده (ص ۳۴۷) زینت بخش کتاب است.

10.                       اخلاقیات که ضمن غزلیات درج شده، مانند: آداب تعلیم و تعلّم (ص ۲۲۳ و ۲۲۴) و حرمت شرب خمر (ص ۲۲۷ و ۲۲۸).

11.                        ضمن تأکید بر اصالت‌های اعتقادی، نقد «خرمقدسی» در قطعۀ زاهد جاهل (ص ۲۲۰ و ۲۲۱) دیدنی است.

12.                       در یک قطعه ناگهان به هیجان می‌افتد، شور می‌گیرد، با بال محبت پرواز می‌کند و آنگاه تمام دستاوردهای این سفر معنوی را به آستان مقدس علوی هدیه می‌کند. (ص ۱۶۹ و ۱۷۰).

13.                       پنج منقبت علوی (ص ۲۸۰ تا ۲۸۶) که با عنوان نامناسب «نادعلی» ارائه شده است.

14.                       از این موارد هنوز می‌توان برشمرد که اجمال این مقال، مانع از این تفصیل می‌شود.

گفته شد که ناظم هرگز به فکر صنایع شعری نبوده است؛ اما در عین حال، دیوانش خالی از این گونه صنایع نیست. چند نمونه از این مدعا:

1.     ترجیع‌بند در ستایش چهارده معصوم، که هر بند به یک معصوم اختصاص دارد. (ص ۳۶۱ تا ۳۷۲).

2.     ترجیع‌بند اعتراف به درگاه الهی که هر بند به یک معصوم توسل می‌یابد. (ص ۳۸۱ تا ۳۸۸).

3.     تخمیس قصیدۀ عرفی شیرازی در مدح امیرالمؤمنین(ع) (ص ۳۹۱ به بعد).

4.     صنعت جمع و تفریق یا لفّ و نشر در قصیدۀ علویّه (ص ۴۲۱ و ۴۳۰ و موارد دیگر).

5.     توصیف‌های زیبا، از جمله: ص ۴۹۱.

6.     قصیدۀ ملمع فارسی و عربی (ص ۵۰۱ و ۵۰۲).

در تمام این موارد، تأکید بر تبرّی همراه با تولّی (از جمله ص ۴۳۸) فضایی معنوی به شعرش داده که باید خواند و دید. این گفتار مجمل، امکان بازتاب همه این موارد را ندارد.

تعلیقات شامل گزیده آیات و روایات و واژه‌های مهم است. کاربرد هوشمندانۀ کلمۀ «گزیده» مانع می‌شود از طرح این پرسش که: چرا بخشی از مستندات یاد نشده است؟

ولی جای طرح یک پیشنهاد برای چاپ‌های آینده هست که باید محلّ کاربرد این مستندات در متن یاد می‌شد. همچنین آیات به ترتیب مصحف باید باشد نه ترتیب الفبایی.

معرفی مختصر کتاب به زبان انگلیسی کاری مفید است که در کتاب‌های دیگر نیز باید جدی گرفته شود.

تحقیق دیوان فدایی زحمت فراوان برده است و نسبت به چنین حجمی خطاهای چاپی بسیار کم است که جای تقدیر دارد. امید که این زجر خالصانه اجر وافر از صاحب شریعت داشته باشد. رنجی این چنین بردن و گنجی چنین ارزشمند به دیگران رساندن، ارجی والا دارد. دعای خیر حضرت بقیة الله ارواحنا فداه شامل حال تلاشگران این جهاد فرهنگی باد و روح بلند ناظم بر خوان احسان حضرتش مهمان باد. آمین.

منبع: سایت رسائل و مسائل

Print
1027 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com