غدیر در شعر فارسی از کسایی مروزی تا شهریار تبریزی - قسمت سوم

غدیر در شعر فارسی از کسایی مروزی تا شهریار تبریزی - قسمت سوم

محمد صحتی سردرودی

قسمت نخست

قسمت دوم

قرن سیزدهم:

وصال شیرازی(1197ـ1262ق):

وصال شیرازی در نزدیک به بیست مورد از غدیرخم یاد کرده و غدیریّه‌های بلند و بالایی سروده است که نقل همه در مجال این مقال نمی‌گنجد.(54)

قاآنی شیرازی (1222ـ1270ق):

قاآنی شیرازی چندین غدیریّه دارد که در یکی از آن‌ها گوید:

گفت که فردا مگر نه عید غدیر است                       عیدی بادش چو بوی عود معطّر

در به چنین روزی از جهاز هیوبان                           ساخت نشستن گهی رسول مطهّر

گرد وی انبوه از مهاجر و انصار                                 فوجی چو فوج بحر بی‌حد و بی‌مر

خرد و کلان، خوب و زشت، بنده و آزاد                   پیر و جوان، شیخ و شاب، منعم و مضطر

بر شد و گفتا: «الست اولی منکم»                                گفتند: آری، ز ما به مایی بهتر

دست علی را سپس گرفت و برافراخت                 قطب هُدی را پدید شد خط محور

گفت که ای قوم بنگرید تناتن                                 گفت که ای قوم بشنوید سراسر:

هر کس مولا منم، علی‌اش مولاست                        اوست پس از من به خلق سید و سرور(55)

و در غدیریّۀ دیگری گوید:

شراب تاک ننوشم دگر زِ خُمّ عصیر                   شراب پاک خورم زین پس زِ خُمّ غدیر

از آن شراب کز آن هر که قطره‌ای بچشد              شود ز ماحصل سرّ کاینات خبیر

به جان خواجه چنان مستِ آل یاسینم                     که آید از دهنم جای باده بوی عبیر

نهفته مهر نبی گنج فقر در دل من                       که گنج نقره نیرزد برش به نیم نقیر

اگر چه عید غدیر است و هر گنه که کنند              ببخشد از کرم خویش کردگار قدیر[!]

ولیک با دهن پاک و قلب پاک اولاست              که نعت حیدر کرار را کنم تقریر(56)

شمس الشعراء میرزا محمّدعلی سروش اصفهانی (1228ـ1285ق):

از سروش اصفهانی آثار زیادی در مدح و مناقب و مراثی اهل بیت(ع) به یادگار مانده است؛ مثل: «زینة المدایح»، «روضة الاسرار» (مانند «زبدة الاسرار» صفی و «گنجینة الاسرار»عمان سامانی) و دیوان اشعار که چاپ شده است. سروش اصفهانی در ده‌ها مورد از غدیرخم یاد کرده است که تنها به نقل بخشی از یکی بسنده می‌شود:

اگر هزار نذیر آمد و بشیر آمد                       محمّد است که بی‌مثل و بی‌نظیر آمد

علی ولیّ خدا، صاحب ولایت بود                علی معین رسول آمد و وزیر آمد

به پاس قدمت پیمان، شه ولایت شد              که مست جام ولا از خم غدیر آمد

علی به خدمت اسلام، فضل سبقت داشت        که پاس خدمت دیرینه ناگزیر آمد

اسیر نَفْس نشد یک نَفَس علیّ ولی                   نشد اسیر که بر مؤمنان امیر آمد

امیر خلق کجا و اسیر نفس کجا                      که سر بلند نشد هر که سر به زیر آمد

علی نداد به باطل حقی ز بیت المال                 که از حساب و کتاب خدا خبیر آمد

علی نخورد غدایی که سیر برخیزد                     مگر که سیر خورد آن که نیم سیر آمد

علی غنی نشد الاّ به یُمن دولت فقر                   که دولتش به طرفداری فقیر آمد

علی ستم نکشید و حقیر ظلم نشد                     نشد حقیر که ظالم برش حقیر آمد

علی زمظلمۀ خلق سخت می‌ترسید                     که حق به مظلمۀ خلق سختگیر آمد

درود باد بر آن ملّتی که رهبر وی                   چنین بلند مقام و چنین خطیر آمد(57)

جیحون یزدی، میرزا محمّد (م1301ق):

در قصیده‌ای به مطلع:

مست از غدیرخم نگر مهر و مه و ارض و سما           آری مجو هوشی دگر چون شد سقایت با خدا

می، وحی و خمّش عقل کل، پر زو غدیر از بوی گل       بخشنده سلطان رُسل، نوشنده شاه اولیا

چون شد علی بر انس و جان مولای پیدا و نهان              مقصود ایزد شد عیان ز ارسال خیل انبیا

شاعر سپس واقعه غدیرخم را بر استفاده از متون و تاریخ با بیان شیرین شعر روایت می‌کند و در مقطع می‌گوید:

تا بیش باشد محترم عید غدیر از عیدجم               یارَت ز عشرت مغتنم، خصمت به عُسرت مبتلا(58)

و در چکامۀ دیگری چنین گوید:

چون پر شراب راز شد، خُمّ غدیر حیدری              «من کنت مولا» ساز شد از بربط پیغمبری

و نیز جیحون را مخمّسی است در تکریم غدیر که در آن گوید:

ای به عذایرت بسی عاشق را دل است گم            عذر بنه به زیر پا وز سر انبساط، قُم

وجدآور به هفت آب، رقص افکن به چهار اُم      وز خُم می ‌به جام کن کاینک در غدیرخم

گشت وصیّ مصطفی صدر نشین «لو کشف»(59)

سپس همچنان هنرمندانه روایت غدیر را می‌سراید که بسیار دلنشین و دلنواز است و به قول عرب‌ها: «یدخل الاُذُن بغیر اذنٍ».

وامق یزدی، میرزا محمدعلی (م1255ق):

شد عید غدیر خم، ای ساقی گل‌رخسار             شکرانۀ این نعمت، خشت از سر خم بردار

روزی است که از داور، شد حکم به پیغمبر         تا خود به سر منبر، بی‌پرده کند اظهار

کان را که منم مولا، اوراست علی مولا                فرمود شه لولاک، کس را نرسد انکار

تصدیق کنان یکسر، بر گفته پیغمبر                  آن کز همه دشمن‌تر، برخاست نخستین بار

«بَخٍّ لَکَ» اندر لب، لیکن ز حسد در تب          صد کینه ز حکم رب، در سینه منافق وار(60)

اختر طوسی، میرزا غلامحسین (1268ـ1334ق):

در قصیدۀ بلندی گوید:

باشد از شرح نبی ظاهر که در شرع نبی            کرده حق نایب منابت یا امیرالمؤمنین

کرده مولا در غدیرخم محمّد بعدِ خویش         بر جمیع شیخ شابت یا امیرالمؤمنین(61)

از سدۀ سیزدهم غدیریّه‌ها و غدیرواره‌های زیادی در میان آثار شاعران به جای مانده که برای پرهیز از اطناب سخن، تنها به نام شاعر و مرجع شعر بسنده می‌شود:

·        حسین علی منشی کاشانی(1271ق ـ 1349ش) در ترکیب بند مربع خویش.

·        نسیم شمال، سیّد اشرف‌الدین گیلانی (1288ـ1313ق) در دیوانش.

·        آشفته شیرازی، کاظم(م1287ق) در دیوانش (ص388و152).

قرن چهاردهم:

صبوری کاشانی (م1322ق):

امروز روز رونق دین پیمبر است                   امروز روز جلوه آیین داور است

امروز روز تقویت دین مصطفاست                امروز روز تهنیت شرع انور است

امروز از ولایت سالار اولیا                          دین را همه کمال و جمال است و زیور است

امروز باده‌ای ز مبارک خم غدیر                   در جام خلق از کف ساقی کوثر است

امروز عید ملت اسلامیان بود                       روز کمال دین خداوند داور است

گر خطبۀ ولایت او بایدت شنید                     بشنو که حق خطیب وی و عرش، منبر است

«یاایّها الرّسول» به ابلاغ جبرئیل                      در شأن او ز قول خداوند اکبر است(62)

مرحوم صبوری که افتخار ملک الشعرای آستان قدس رضوی را نیز داشت چهارده قصیدۀ غدیریّه دارد که برخی را در دیوان او (ص78، 120، 149، 161، 351 و) می‌توان دید.

میرزا حبیب‌اللّه خراسانی (1266ـ 1327ق):

امروز که روز داروگیر است             می ده که پیاله دلپذیر است

چون جام دهی به ما جوانان            اول به فلک بده که پیر است

از جام و سبو گذشت کارم            وقت خم و نوبت غدیر است

می نوش که چرخ پیر امروز          از ساغر خور پیاله گیر است

امروز به امر حضرت حق            بر خلق جهان علی امیر است

امروز به خلق گردد اظهار            آن سرّ نهان که در ضمیر است

آن پادشه ممالک جود                 در ملک وجود بر سریر است

چندانکه به مدح او سرودیم             یک نکته زصد نگفته بودیم(63)

 در غدیریّۀ غرّای در حدود صد و سی بیت، روز ولایت را می‌سراید که مطلعش چنین است:

روزگاری است که از جور خزان، فصل بهار        یار بربست و به یکبار برفت از گلزار

پس از آن که ده‌‌ها مضمون را در دیباچۀ سخن، شاعرانه به رشته نظم میکشد، می‌رسد به آن‌جا که می‌گوید:

موسم خم غدیر است که با خم و غدیر         خورد باید می‌بر رغم سپهر غدار(64)

و در چامه‌ای دگر، گوید:

شاد باش ای دل که پیر ما علیست              در دو عالم دست گیر ما علیست

جام عشق از حوض کوثر خورده ایم            ساقی و خُمّ و غدیر ما علیست

گفت پیغمبر که موسی را وزیر                   بود اگر هارون، وزیر ما علیست(65)

با اینکه حرفِ «حبیب» حلاوتی دیگر دارد به ویژه آن گاه که مدح مولا گوید و حضرت امیر را ستاید؛ امّا اینجا مجال بیش از این نیست، این زمان بگذار تا وقت دگر.

ادیب الممالک فراهانی (1277ـ 1336ق):

برآمد بامدادان، مهر روشن                        به پهنای فلک گسترده دامن

چو ترکی آتشین رخ بر نشسته                   فراز صحن، دیبای ملوّن

تا می‌رسد آن‌جا که گوید:

امیرالمؤمنین شاه ولایت                          خداوند جهان صدر مهیمَن

ز امر حق ـ تعالی ـ در چنین روز              به تخت خسروی آمد مُمَکَّن

میان یثرب و بطحا نبی بود                      چو موسی در میان مصر و مدین

طاب آمد ز یزدان کای پیمبر!                    علی را بر خلافت کن معیّن

چراغ کفر را بنمای خاموش                      سراج عقل را فرمای روشن

در ادامه، حدیث غدیرخم را با زبان شیرین شعرش حکایت می‌کند:

به بالای جهاز اشتران ساخت                    همای سدره رفعت نشیمن

به یُمن طالع ایمان برافراشت                   یمین اللّه را با دست ایمن

به آهنگ جلی «من کنت مولاه               علیّ مولاه» گفت آن شاه ذوالمن(66)

صغیر اصفهانی (1312ـ 1390ق):

دهید مژده به رندان می‌پرست امروز                     که پیر میکده آمد قدح به دست امروز

به هر که بنگری از شیخ و شاب و خرد و کلان         بود ز باده خمّ غدیر مست امروز

زهی علوّ که علی را به دست پیغمبر(ص)               بلند کرد خدای بلند و پست امروز

به امتحان بلی گفتگانِ روز الست                       گرفت پرده ز رخ شاهد الست امروز

رساند عهد به پایان و شد سعید ابد                     هر آن که با علی از مهر عهد بست امروز

ولی هر آن که به تلبیس و حیله بیعت کرد              یقین که عهد خداوند را شکست امروز

به عشق حضرت مولا خوشند اهل ولا                  چه باک از این که روان حسود خست امروز

رسید امر نبوّت به منتهی برخاست                    نبی ز جای و به جایش علی نشست امروز(67)

مرحوم صغیر در حدود پانزده غدیریّه سروده است که می‌توان در دیوانش (در صفحات 34، 43، 44، 46، 57، 68، 83، 85، 88، 100، 115، 127، 139، 141 و 456 و) دید.

آیت‌اللّه شیخ محمدحسین غروی اصفهانی (1296ـ1361ق):

باده بده ساقیا، ولی زخمّ غدیر                چنگ بزن مطربا، ولی به یاد امیر

تو نیز ای چرخ پیر بیا ز بالا به زیر         داد مسرّت بده، ساغر عشرت بگیر

بلبل نطقم چنان قافیه پرداز شد             که زهره در آسمان به نغمه دمساز شد

محیط کون و مکان دایره ساز شد             سرور روحانیان هوالعلی الکبیر

نسیم رحمت وزید، دهر کهن شد جوان     نهال حکمت دمید پر ز گل ارغوان

مسند حشمت رسید به خسرو خسروان      حجاب ظلمت درید ز آفتاب منیر

وادی خمّ غدیر منطقۀ نور شد                یا ز کف عقل پیر تجلّی طور شد

یا که بیانی خطیر ز سرِّ مستور شد          یا شده در یک سریر، قِران شاه و وزیر

محقق غروی، متخلّص به «مفتقر»، همچنان داد سخن می‌دهد تا می‌رسد به آن‌جا که می‌گوید:

جلوه به صد ناز کرد لیلی حُسنِ قِدَم      پرده ز رخ باز کرد بدر منیر ظُلَم

نغمه گری ساز کرد معدن کلّ حِکَم        یا سخن آغاز کرد عن اللطیف الخبیر

به هر که مولا منم، علیست مولای او           نسخۀ اسماء منم، علیست طُغرای او

سرّ معمّا منم، علی مُجلاّی او                  محیط انشا منم، علی مدار و مدیر

طور تجلّی منم، سینۀ سینا علیست             سر انا اللّه منم، آیت کبری علیست

دُرّۀ بیضاء منم، لؤلؤ لالا علیست               شافع عبقی منم، علی مشار و مشیر

نابغۀ نجف، عارف ربّانی که به غلط به کمپانی معروف شده است همچنان از حضرت یار می‌گوید و مدح مولا را می‌سراید و سخن را چنین به سامان می‌برد:

ای به فروغ جمال، آینۀ ذوالجلال             «مفتقر» خوش مقال، مانده به وصف تولال

گرچه بُراق خیال، در تو ندارد مجال          ولی ز آب زلال، تشنه بود ناگزیر(68)

البته غدیر واره‌های علاّمه غروی، منحصر به این یک نمونه نیست؛ بلکه ایشان هم در دیوان فارسی و نیز در دیوان عربی خویش «الانوار القدسیّه» بارها بار از غدیر گفته و غدیریّه‌ها سروده است.

ملک الشعرای بهار، محمدتقی (1266ـ1330ش):

در غدیرخم امروز، باده ای به جوش آمد           کز صفای او روشن، جان باده نوش آمد

وان مبشّر رحمت، باز در خروش آمد             کان صنم که از عشّاق، برده عقل و هوش آمد

با هیولیِ توحید، در لباس انسانی

در غدیرخم یزدان، گفت مر پیمبر را                کز پی کمال دین، شو پذیره حیدر را

پس پیمبر اندر دشت، بر نهاد منبر را                برد بر سر منبر، حیدر فلک فر را

شد جهان دل روشن، زان دو شمس روحانی

گفت بشنوید ای قوم! قول حق تعالی را   دم به جان بیاویزید! گوهر تولاّ را

پوزش آورید از جان، این ستوده مولا را   این وصیّ بر حق را، این ولیّ والا را

با رضای او کوشید، در رضای یزدانی(69)

سیّد محمدحسین شهریار(1283ـ 1367ش):

اگر سنجند هر سهمی در اسلام                هر آن کو سهمگین‌تر، حصّه من

نه احمد در «مؤاخاتم» به خود خواند        نه خود با من پسر عمّ و پدر زن؟

شهریار ملک شعر و سخن در اینجا یکی از «مناشده‌ها» و احتجاج‌های امام علی(ع) را به روایت می‌نشیند و در ادامه می‌گوید:

نه با آن خطبه «من کنت مولاه»             علی را بُرد بر اعلا و اعلن؟

نه خود فریادِ «بخّاً بخ» کشیدید             من اینها شور خوانم یا که شیون؟

چه شد عهد خدا بر من شکستید         الا ای حاسدان عهد بشکن (70)

شهریار تبریزی به هر دو زبان فارسی و ترکی دل‌سروده‌های بسیاری دربارۀ غدیرخم دارد که در اینجا به نقل غدیریّهای از ایشان که به صورت مستزاد سروده است بسنده می‌شود:

یا علی نام تو بر دم، نه غمی ماند و نه همّی

بأبی انتَ و اُمّی

گوییا هیچ نه همّی، به دلم بوده نه غمّی

بأبی انتَ و اُمّی

تو که از مرگ و حیات، این همه فخری و مباهات

علی ای قبلۀ حاجات

گویی آن دزد شقی، تیغ نیالوده به سمّی

بأبی انتَ و اُمّی

گویی آن فاجعۀ دشت بلا هیچ نبود است

در این غم نگشود است

سینۀ هیچ شهیدی، نخراشیده به سُمّی

بأبی انتَ و اُمّی

حق اگر جلوۀ با وجهِ اَتَمَ کرده در انسان

کان نه سهل است و نه آسان

به خودِ حق که تو آن جلوۀ با وجهِ اَتمّی

بأبی انتَ و اُمّی

منکر عید غدیرخم و آن خطبه و تنزیل

کر و کور است و عزازیل

با کر و کور چه عید و چه غدیری و چه خُمّی

بأبی انتَ و اُمّی

در تولاّ هم اگر سهوِ ولایت چه سفاهت

اف بر این شمِّ فقاهت

بی ولای علی و آل چه فقهی و چه شمّی

بأبی انتَ و اُمّی(71)

 

با جرأت می‌توان گفت که در چهارده قرن گذشته شاعران پارسی‌گوی بیش از صد غدیریّه و غدیرواره از خود به یادگار گذاشته‌اند و اگر تفحص کنیم خواهیم دید که تنها در پنجاه سال اخیر صدها قصیده و غزل و قطعه دربارۀ غدیرخم انتشار یافته است؛ ولی ما در اینجا به ذکر بیش از پنجاه شعر از چهل شاعر بسنده کردیم و اینک فقط به نام ده‌ها شاعر دیگری که از آن‌ها ضمن پژوهش ناتمام خود، غدیرواره‌هایی دیدیم کفایت می‌کنیم به امید این که بزودی به صورت کتابی، غدیر سروده‌های فارسی را تقدیم ادب دوستان کنیم:

1.     فرصت شیرازی (1271ـ1338ق) در «آینه آفتاب»، ص205ـ207.

2.     الهی قمشه‌ای، همان‌جا، ص30.

3.     حسین پژمان بختیاری، همان‌جا، ص66.

4.     یحیی مدرس اصفهانی، در دیوانش72، ص16ـ 19.

5.     صفی علیشاه، در دیوانش73، ص164ـ 166 .

6.     محیط قمی، در دیوانش74، ص66ـ 69.

7.     عَمّان سامانی، در «گنجینة الاسرار»75، ص79ـ83.

8.     حُجّة الاسلام نیّر(م1312ق) در دیوانش موسوم به «آتشکده نیّر»76، ص225.

9.     ایرج میرزا(1291ـ1344ق)، در «دائرة المعارف تشیّع»77، ج2، ص639.

10.طبیب اصفهانی، در دیوانش78، ص128.

11.رفعت سمنانی، در دیوانش79، ص73ـ75.

12.ذکایی بیضایی، نعمت‌اللّه، در «گنجینه عرفان»، ص481، و در «آینه آفتاب»، ص136.

13.سیّد محمدعلی حیرت کازرونی، در «گنجینه عرفان»، ص204ـ207.

14.طوطی همدانی، همان‌جا، ص428.

15.علی‌اکبر پیروی، همان‌جا، ص434.

16.سرهنگ شهنازی، همان‌جا، ص536.

17.سید عباس افجه‌ای، همان‌جا، 568.

18.شباب شوشتری، همان‌جا، ص591.

19.محمدمحسن هندی، همان‌جا، ص604.

20.درویش ظفرعلی سمنانی، «فانی»، همان‌جا، ص680 و681.

21.قاسم رسا، در کتاب «حساس‌ترین فراز تاریخ»80، صفحۀ اوّل دیباچه، و ص90.

22.شیخ الرئیس قاجار، در «منتخب النفیس (دیوان)»81، ص62ـ66 و در «جهش‌ها»، ص 112.

23.اسماعیل نجومیان، در «دیوان نجومی خراسانی»82، ص74،79،81.

24.طرب بن‌همای شیرازی، در دیوانش، ص226،73،72و ایشان بیش از ده غدیریّه دارد83.

25.حالی اردبیلی میرزا محسن (م13س74ق)، در «گنجینه عرفان»، ص122.

26.حسان چایچیان، در «ای اشک‌ها بریزید»84، ص54، 55 - 56، 45 ، 43، 52 - 53 و در «خلوتگه راز»85، 81ـ82 و88 و….

27.امینی تبریزی، سلیمان فرزند ملا جواد امین العلماء، در دیوانش86، ص132 ، 175.

28.صادق سرمد (م1339ش) در کتاب«مناقب علوی»87، ص108ـ109.

29.مکرّم اصفهانی، محمدعلی (1034ق ـ 1344ش) در کتاب «غدیر در شعر فارسی»88، ص14.

30.سیّد محمدحسین میرجهانی (متولّد 1319ق) همان‌جا، ص51.

31.اسماعیل نوری علاء،ص،همان‌جا، ص141.

32.خوشدل تهرانی، همان‌جا، ص150.

33.یوسفعلی میرشکاک، همان‌جا، ص160.

34.سید مصطفی موسوی گرمارودی (گردآورنده کتاب «غدیر در شعر فارسی»)، همان‌جا، ص178.

35.احمد عزیزی، همان‌جا، ص68.

36.محمد امینی نجفی (متولّد 1341ش) فرزند علاّمه امینی تبریزی در «چکامه کوثریّه»89، ص48ـ52.

37.سیدمحمد نوری موسوی (متولّد 1348ق) ،همان‌جا، ص55ـ57.

38.سیدحسین میرزای قمی (متولّد 1305ش)، همان‌جا، ص59ـ61.

39.فؤاد کرمانی (1270ـ1340ق) در دیوانش «شمع جمع»90، ص87، 160و….

40.محمد علاّمه، در دیوانش موسوم به «هدیه مور»91، ص39، 40 و….

41.علاّمه حائری مازندرانی، نویسنده «حکمت بوعلی سینا» و دهها اثر دیگر در دیوان «بستان الادب»92، ص11، 41و….

42.محمدعلی مجاهدی (پروانه) در مجموعه شعری از ایشان موسوم به «سیری در ملکوت»93، ص88ـ90 و….

43.محمدعلی ناصح، در «آینه آفتاب»، ص298.

44.جعفر نوابخش، همان‌جا، ص402.

45.عبدالحسین نصرت خراسانی، همان‌جا، ص387،389.

46.حسین مظلوم، متخلّص به «کحافرّ»،همان‌جا، ص375.

47.شهرآشوب، محمود ثنایی، همان‌جا، ص362.

48.مشفق کاشانی، همان‌جا، ص 346.

49.ذکاء الملک میرزا فروغی، همان‌جا، ص331.

50.میرزا علی لعلی تبریزی، شمس الحکما (1252ـ1325ق)،همان‌جا، ص309.

51.سیدرضا حسینی، معروف به «سعدی زمان»، در« نجوم درخشان»94،ج1، ص48.

52.نعمت آزرم، در کتاب «حماسه غدیر»95، ص561.

53.مهدی اخوان ثالث (م.امید)، همان‌جا، ص566ـ570.

54.امیری فیروزکوهی، سید کریم، همان‌جا، ص571ـ572.

55.محمد عابدی خیابانی، همان‌جا، ص586ـ587.

56.عبدالباقی گولپینارلی، همان‌جا، ص588ـ589.

57.محمدرضا حکیمی، همان‌جا، ص596ـ602.

58.سیدعلی موسوی گرمارودی، همان‌جا، ص590ـ595.

59.کمال معتضدی، در کتاب «سروده هایی بر مولا علی(ع)»96، ص36ـ38.

60.نوایی طوطی، همان‌جا، ص87،

61.حسن غفرانیان، همان‌جا، ص110ـ 111.

62.رضا هوشیار،همان‌جا، ص332ـ 333 .

63.عبدالعلی باقی، در «گنجینه عرفان»، ص511 ـ512.

64.محمدعلی انصاری قمی، همان‌جا، ص521 ـ531.

65.حسین نیکو همّت، همان‌جا، ص530 ـ531.

66.محمدعلی مردانی، همان‌جا، ص541 ـ 543.

67.آخوند ملاّ علی فنا،همان‌جا، ص594.

68.قدّوسی تبریزی، همان‌جا، ص645.

69.ظفر علی سمنانی، همان‌جا، ص680 .

 

پانوشت‌ها:

54.رجوع شود به: دیوان وصال شیرازی، ص33، 52، 156، 375،349،190 و

55.دیوان قاآنی، چاپ خط آقا، ص110.

56.همان، ص166.

57.. آینه آفتاب، ص167ـ 168، غدیریه های دیگر سروش را در دیوانش، به تصحیح آقای محجوب (ج1، ص375، 422 و ج2، ص 1039 و) می‌توان دید.

58.مناقب علوی در شعر فارسی، احمدی بیرجندی، ص77ـ78، به نقل از دیوان جیحون، چاپ کرمی، تهران، 1363ش.

59.دیوان جیحونیزدی، احمد کرمی، انتشارات ما، ص300ـ302 (درباره کلمه «عذایرات» توضیح اینکه، شاعر «عذار» را که به معنای گوشه پیشانییا موهای تازه رسته در حاشیه بالای پیشانی وبناگوش است، به صورت «عذایر» جمع بسته و سپس با حرف خطاب، آن را ترکیب نموده است).

60.غدیر در شعر فارسی، چاپ دوم، دفتر نشر الهادی، 1374ش، ص85.

61.گنجینه عرفان، ص137.

62.دیوان حاج میرزا محمد کاظم صبوری، به تصحیح ملک زاده، تهران، کتابخانه ابن سینا، 1342ش، ص59.

63.دیوان حاج میرزا حبیب خراسانی، چاپ چهارم، کتابفروشی زوّار، 1361ش، ص225.

64.همان، ص 272ـ282.

65.همان، ص224.

66.دیوان ادیب الممالک فراهانی، تصحیح وحید دستگردی، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1312ش، ص370ـ374.

67.دیوان محمد حسین صغیر اصفهانی، چاپ پانزدهم، اصفهان، 1366ش، ص46.

68.دیوان کمپانی[!]، تهران، دارالکتب الاسلامیّه، بی تا، ص26ـ28و نیز ر.ک. ص30

69.دیوان اشعار ملک الشعرای بهار، ج1، ص123ـ125، بنا به نقل استاد حکیمی در «جهشها»، ص114ـ115. بهار را غدیر واره های دیگری نیز هست که برخی از آنها در «یادنامه علامه امینی» (ص429ـ430) مورد استشهاد قرار گرفته است.

70.کلّیات دیوان شهریار، چاپ هفتم، انتشارات زرّین، 1366ش، ج2، ص1147.

71.همان، ج2، ص 1112

منبع: کتابخانۀ آستان قدس رضوی

Print
1987 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com