نقشۀ جامع از ادبیات شیعه نداریم

نقشۀ جامع از ادبیات شیعه نداریم

مصاحبۀ روزنامۀ جوان با دکتر رضا بیات

معصومه طاهری

 

رضا بیات دکتری ادبیات فارسی دارد. او حدود شش سالی می‌شود که به‌طور تخصصی در حوزۀ ادبیات شیعه فعالیت دارد و به تألیف مقاله و کتاب می‌پردازد. از جمله آثار وی می‌توان به تصحیح «علی‌نامه» اشاره کرد که نخستین اثر منظوم شیعی بعد از شاهنامه محسوب می‌شود. وی در حال حاضر به‌عنوان رئیس مؤسسۀ ادب‌پژوهی شیعه، با همکاری تعدادی از متخصصان و کارشناسان ادبیات فارسی، بر روی متون ادبی شیعی کار تحقیقی و پژوهشی انجام می‌دهد؛ کاری که در نوع خود بی‌نظیر است. با ایشان در حاشیۀ سومین کنگرۀ ضیافت شاعرانۀ غدیر که در اصفهان برپا شده است، به گفتگو نشستیم.

در ابتدا بفرمایید که اصلاً حوزۀ کاری مؤسسۀ ادب پژوهی شیعی چیست؟

در این مؤسسه ما به بررسی تاریخ ادبیات شیعه و نقد این میراث باارزش می‌پردازیم؛ یعنی نقد ادبیات و تاریخ آن اصلی‌ترین فعالیت ما در مؤسسه است و بنا داریم میراث زبان فارسی در حوزۀ شیعه را بررسی و گردآوری کنیم. البته در حال حاضر خدمات عمومی و گستردۀ بین‌المللی نداریم؛ ولی به‌صورت مجازی در سایت سلیس (salis110.ir) به بررسی نسخ داخل و خارج از کشور می‌پردازیم. از دیگر کارهای ما حمایت از پایان نامه‌هاست. تاکنون از 8 رسالۀ دکتری و 15 پایان‌نامۀ ارشد حمایت کرده‌ایم.

بازخورد کار شما چگونه بوده است؟

 با توجه به این‌که کار ما نیاز به تمرکز و دقت دارد تا بتوانیم منابع درست را از غلط تشخیص بدهیم، خیلی به دنبال بازخورد و رسانه‌ای کردن کارهایمان نیستیم و کم روی این مسئله و تبلیغ آن کار کرده‌ایم؛ ولی همان بخش‌هایی هم که روی سایت سلیس بارگذاری شده با استقبال خوبی از سوی متخصصان و کارشناسان زبان و ادبیات فارسی همراه بوده است. کار ما جنبۀ تخصصی دارد و برای مخاطب عام نیست؛ اما با این حال، کتاب «علی نامه» فروش چشمگیری داشت و با توجه به جنس کار و این‌که شناخته شده هم نبود، فروش خوبی داشت و چاپ اولش ظرف دو ماه تمام شد. این نشان می‌دهد که کارهای ما مخاطبانی وسیع‌تر از حد توقع خودمان دارد.

با دانشگاهیان تعامل و ارتباط دو سویه هم دارید یا این‌که صرفاً تولید کنندۀ محتوا هستید؟

ما در مرحلۀ تولید هستیم و قصد داریم تا در مراحل بعدی ارتباطات را بیشتر کنیم. فعلاً در کار مؤسسه جمعی از دانش‌آموختگان ارشد و دکتری با هدف تولید محتوا دور هم جمع شده‌اند.

در بحث عرفان‌های انحرافی در ادبیات فارسی این سؤال مطرح است که مثلاً چرا شخصیتی مانند حلاج را در کتاب‌های درسی داریم درحالی‌که نظر رهبری و امام دربارۀ او مثبت نبوده و صراحتاً در تاریخ می‌خوانیم که یکی از نواب اربعه او را مرتد دانسته و حکم ارتدادش را امام زمان علیه‌السلام امضا نموده‌اند؟

کتاب‌های درسی که جریان و مشکلات خودش را دارد. در همین زمینه جلساتی را با مسئولان آن داشته‌ایم و امیدواریم تأثیری داشته باشد. نکته دربارۀ حلاج و برخی از عرفا این است که خیلی هم شکل و شمایل عجیبی نداشته‌اند. به‌مرور که جلو آمده‌ایم و نقل‌هایی شده، این‌ها را بزرگ کرده‌اند و کم‌کم پدیدۀ کرامت‌سازی اتفاق افتاده است. در کتاب «سیبی و دو آیینه: در مقامات و مناقب عارفان فره‌مند»، آقای هاشمی‌نژاد، شرح حال عارفان مشهور را از تذکره‌های مختلف جمع کرده و کنار هم گذاشته است؛ مثلاً شرح حال حلاج یا جنید یا بایزید بسطامی را از کتاب‌های مختلف، به ترتیب تاریخ تألیف، جمع کرده است. در این کتاب متوجه می‌شویم که یک آدم عادی هرچه جلوتر آمده بزرگ و بزرگ‌تر شده و از او عارفی با کرامات ساخته شده است.

چه کنیم ادبیات شیعی در آموزش رسمی نهادینه بشود؟

ما قصد نفی دیگر گونه‌های ادبی را نداریم؛ می‌خواهیم اثباتی کار کنیم و منابع غنی و معتبر ادبیات دینی را معرفی کنیم. وقتی این معرفی بین خواص و دانشگاهیان صورت بگیرد، کم‌کم در سطح جامعه هم جا می‌افتد.

با دفتر تألیف کتب درسی جلساتی داشته‌ایم که امیدواریم تأثیری داشته باشد. از «علی‌نامه» درسی را تهیه کرده‌ایم و در اختیار آموزش و پرورش گذاشته‌ایم. الآن در کتب فارسی آموزش و پرورش، فصلی خالی وجود دارد تا مناطقی که زبان محلی دارند، آن فصل را مطابق زبان و فرهنگ خودشان بنویسند و پر کنند. اما معمولاً در مدارس از این فصل می‌گذرند. ما برای این فصل، جزوه‌ای با محتوای ادبیات شیعی تولید کرده‌ایم و علاقه‌مندیم که در اختیار مدارس و دبیران محترم قرار دهیم.

همکاری هم شده؟

این کاری خصوصی است و هنوز به آموزش‌وپرورش پیشنهاد نداده‌ایم؛ فعلاً مخاطب ما مدارس و دبیران هستند تا در صورتی که بخواهند در اختیارشان قرار بدهیم. این جزوات که برای پایه‌ای هفتم، هشتم و نهم طراحی شده‌اند، مانند کتاب فارسی درس و تمرین دارند؛ فقط متون آن‌ها شیعی است.

به نظر شما کدام بُعد از اهل بیت را کمتر معرفی کرده‌ایم؟

 بحث معارف و اعتقادات یک‌گونۀ ادبی بسیار پررنگ است که کمتر به آن پرداخته‌ایم. در قرن هفتم و هشتم شعرایی بوده‌اند که زندگی معصومین را به شکل منظومه‌های بسیار زیبایی تصویر کرده‌اند. مثلاً دربارۀ تاریخ پیامبر، امام علی و سفر امام رضا از مدینه تا مرو ... . از دوران قبل از صفویه کتاب‌های زیادی دراین‌باره هست. منتهی امروزه متأسفانه ادبیات دینی به عزاداری محدود شده است.

در دورۀ لیسانس رشتۀ ادبیات، یک واحد درسی است که دانشجویان در هر دین و مسلکی که هستند، باید یکسری از آیات و احادیث را بشناسند و بتوانند معنی کنند؛ اما متأسفانه این درس به ادبیات صوفیانه منحصر شده است و صرفاً احادیثی که آن‌ها ساخته‌اند و نقل کرده‌اند مطرح می‌شود. در واقع این درس وقف عرفان شده است؛ درحالی‌که در حوزۀ منقبت‌سرایی آیات و احادیث زیادی داریم که شاید خیلی از منبری‌ها آن‌ها را نشنیده باشند چه برسد به دانشجویان. در مؤسسۀ ما، از پایان‌نامه‌ای در دانشگاه علامه طباطبایی حمایت شد با عنوان «جلوۀ آیات و احادیث ولایی در اشعار پیرامون چهارده معصوم». این پایان‌نامه جایگزین مناسبی برای درس‌نامه‌های «جلوۀ آیات و احادیث در ادبیات فارسی» محسوب می‌شود.

چه شخصیت‌های معاصری بیشتر روی این زمینه‌ها کارکردند؟

افرادی که دغدغه دین داشته باشند کم نیستند؛ مثلاً راشد محصل کتاب «نام شناخت توصیفی منظومه‌های دینی فارسی» را نوشته، استاد مجاهدی تألیفات و آموزش‌هایی داشته، نشر هاجر جمع‌آوری‌های فوق العاده‌ای در زمینۀ اشعار مهدوی و علوی در ادبیات فارسی داشته، صحتی سردرودی جمع‌آوری‌های خوبی داشته، جواد هاشمی «تربت»، مهدی آصفی، احمدرضا یلمه‌ها و ... در تصحیح نسخ خطی ادبیات شیعی کوشیده‌اند، دکتر شفیعی کدکنی با مقاله‌هایی نسخی مثل علی‌نامه و دیوان قائمیات را معرفی کرده و ... .

بزرگوارانی که در این زمینه قلم می‌زنند، اغلب به یک اثر یا یک موضوع توجه می‌کنند. متأسفانه نگاه جامع از بالا دراین‌باره وجود ندارد و کسی نقشۀ جامعی از دارایی‌های ما در ادبیات شیعه ارائه نکرده است.

به نظر شما کتاب‌های ادبی شیعی ثقیل نیست؟

نه، اتفاقاً شعرهای مذهبی چون برای عموم سروده شده‌اند، ساده و روان هستند. مثلاً ملاحسن کاشی که به‌شدت در ترویج تشیع در ایران تأثیر داشته است، شعرهایش را برای مردم گفته تا بفهمند؛ درحالی‌که ادبیات امثال فرخی و خاقانی دشوار است؛ چون مخاطبشان دربار و دیگر شعرای درباری بوده تا صله بگیرند یا برتری خود را اثبات کنند. ادبیاتی که برای عامۀ مردم سروده می‌شود ساده است و شاعر مذهبی‌سرا چون دغدغۀ دین دارد و می‌خواهد مردم شناختی پیدا کنند ساده می‌سراید.

کارهای رسانه‌ای و حمایتی را در این حوزه مطلوب می‌دانید؟

الآن کل کار معطوف به برگزاری همایش و کنگره شده است. تولید کار خوبی است؛ اما تولیدات قبل مطرح و گردآوری نمی‌شود. وقتی میراث ادبیات شیعه را معرفی نمی‌کنیم، ممکن است احساس می‌شود که جمهوری اسلامی فقط خودش در حال تولید و ساختن است و شبهه ایجاد شود که ادبیات دینی و شیعی سابقۀ جدی ندارد.

برای شناخت مردم چه کتاب‌هایی توصیه می‌کنید؟

کتاب‌های آقای صحتی سردرودی، آقای مهدی آصفی که کتاب «غدیر در آیینه شعر فارسی» را دارد. مرحوم احمد احمدی بیرجندی که مجموعۀ مدایح نبوی، مناقب علوی، مناقب فاطمی و ... چاپ کرد. ایشان شرح مفصلی روی اشعار مذهبی نوشته است که بسیار مفید است. مؤسسۀ ما هم گزیدۀ مذهبی دیوان شعرای برجسته را به همراه توضیحات در دست چاپ دارد. خیلی از این دیوان‌ها به دلیل حجیم و نایاب بودن در بازار راحت پیدا نمی‌شود.

پیشنهاد شما در این رابطه چیست؟

کارهایی که در شناختن تشیع در ادبیات معاصر صورت می‌گیرد، خوب است. باید به این سمت برویم که شعر مذهبی تنها سینه‌زنی نیست و خیلی گستردگی دارد. به نظرم باید در برنامه‌های تلویزیونی متخصصان بیایند حرف بزنند و مردم در این زمینه آگاه‌تر بشوند. مسلماً ادبیات شیعی ما خیلی بیشتر از این‌هاست و نباید اجازه داد محدود و مهجور بماند.

منبع: روزنامۀ جوان. 96.6.23

Print
773 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com