بانگ در بانگ؛ فریادی فراگیر؟

بانگ در بانگ؛ فریادی فراگیر؟

حامد شکوفگی

«بانگ در بانگ» به قلم یکی از اساتید و محققین دانشگاهی، آقای دکتر قدرت‌الله طاهری در سال 1393 توسط انتشارات علمی به علاقمندان حوزه نقد شعر معاصر ایرانِ پس از انقلاب عرضه شد. این کتاب که به نوعی می‌توان آن را ادامه‌ای بر کتاب «جریان‌شناسی شعر معاصر از کودتای 28 مرداد تا انقلاب سال 57»، از مرحوم دکتر حسین‌پور چافی دانست و قدرت‌الله طاهری در مقدمۀ کتاب خود، خواندن این کتاب را قبل از کتاب خود سودمند می‌داند و به خوانندۀ خود توصیه می‌کند- در شش فصل و 390 صفحه نوشته شده است.

پس از مقدمه‌ای که مؤلف در آن به شرح مختصری از چرایی و چگونگی تألیف خود می‌پردازد، فصل اول که در واقع مقدمه‌ای بر مفاهیم کلی کتاب محسوب می‌شود، به مفاهیم نقد و مبنای طبقه‌بندی آثار ادبی در دورۀ معاصر می‌پردازد. از قسمت‌های سودمند فصل اولِ کتاب، به دست دادن پیشینه‌ای - هر چند غیرکامل- از تحقیقاتِ ادبیات دوره انقلاب در دو قالب کتاب و مقاله است و مؤلف پس از این کتابشناسی مختصر، فصل اول را به پایان می‌برد و وارد مباحث اصلی کتاب می‌شود. در فصل دوم که "آواهای ناتمام" خوانده ‌شده است، شعرایی مورد بررسی قرار می‌گیرند که دوران شکوفایی و بالندگی آن‌ها مربوط به سال‌های پیش از انقلاب اسلامی است؛ اما همچنان و هر از گاهی مجموعه شعری از خود به چاپ می‌رسانند. آواهای ناتمام در این کتاب به دو دستۀ "سنت‌گرایان" و "نوگرایان" تقسیم می‌شوند که در دستۀ اول به نام‌های آشنایی چون شهریار، منزوی، توللی، ابتهاج و اخوان ثالث بر می‌خوریم و در نوگرایانِ معاصر نام‌هایی چون شاملو، نادرپور، شفیعی‌کدکنی، کسرایی و مصدق به چشم می‌خورد.

از فصل سوم که جریان‌های اصلی شعرِ بعد از انقلاب را در واقع از این فصل کتاب به بعد شاهدیم، تا انتهای کتاب، شعر انقلاب به چهار دسته تقسیم می‌شود:

1.     «آواهایی از میان آتش و دود (شعر جنگ و پایداری) » با شعرایی مانند شاهرخی، سبزواری، مشفق کاشانی، مهرداد اوستا، موسوی گرمارودی، هراتی و طاهره صفارزاده

2.     «نغمه‌های آشنا (جریان نوگرای اجتماعی)» با شعرای برجسته آن مانند شمس‌لنگرودی، محمد حقوقی، سپانلو و...

3.     «صداهای غریب(شعر آرمان‌گریز یا متفاوت)» با شعرایی نظیر هرمز علی‌پور، سیدعلی صالحی، مهرداد فلاح و...

4.     و در نهایت شعر «معناگریز پُست مدرن» که با نام "هیاهوی بسیار برای هیچ" با شعرایی مانند نظام شهیدی، براهنی، باباچاهی و... طبقه بندی شده است.

مؤلف در این چهار فصل پس از بر شمردن عواملی که در شکل‌گیری آن جریان دخیل می‌دانسته است، مقدمه‌ای در ویژگی‌های کلی جریان مورد نظر می‌آورد و هر جریان را در محتوا، تخیل، ساختمان، موسیقی و زبان به رشته نقد می‌کشد و در پایان هر فصل شعرای مطرح و اثرگذار آن جریان و آثار شعری آن‌ها را نام می‌برد. در انتهای فصل آخر کتاب، در بخشی با عنوان «سخن آخر اینکه» نویسنده به نوعی مروری کوتاه و ده صفحه‌ای بر یافته‌ها و خلاصه تحلیل‌های خود داشته است که در جمع‌بندی کتاب سودمند به نظر می‌رسد.

نویسنده در صفحه 360 کتاب معتقد است، با پیروی از سه عامل «زمان» و «ذهنیت شاعرانه» و «الگوهای زیباشناختی»، می‌توان به طبقه‌بندی منسجم‌تری دست یافت و انتقاداتی که بر تحقیقات حوزۀ ادبیات معاصر وارد دانسته است، عبارت می‌داند از «فقدان معیار مشخص طبقه‌بندی و تفکیک جریان‌ها، عدم پایبندی به موازین، گزینش نادرست و تداخل معیارها، پیش‌داوری، تأثیر حبّ و بغض‌های سیاسی و ایدئولوژیکی و عدم جامعیت و متکی بودن بر ذوق و سلیقه».

اگرچه نویسنده سعی کرده است از این ایرادات پرهیز کند، و تأثیر حبّ و بغض‌های سیاسی و ایدئولوژیکی و متکی بودن بر ذوق و سلیقه در این کتاب کمتر به چشم می‌خورد؛ اما در رسیدن به یک طبقه‌بندی جامع که همه جریان‌های شعری بعد از انقلاب تا سال 1380 در آن معرفی شوند، کاملاً موفق  نبوده است. مثلاً آنچه که در ذهن هر خوانندۀ نیمه‌آگاه به شعر دورۀ انقلاب، سؤال ‌برانگیز می‌تواند باشد، چرایی اختصاص نیافتن فصلی از کتاب به شعرای آیینی است که فارغ از هر پیش‌داوری، حضوری نسبتاً پر رنگ در ادبیات دورۀ بعد از انقلاب دارند. شاید توجه نکردن به شعر آیینی و اختصاص نیافتن فصلی به شعرای مذهبی بعد از انقلاب ناشی از گریز نویسنده از همان چیزی باشد که حبّ و بغض‌های سیاسی و ایدئولوژیکی می‌خواند. به هر حال نویسنده اگر چه در لابلای مضامینِ جریان‌های شعری، به صورت موردی به وجود مضامین و تصویرسازی‌های مذهبی بعضی از شعرا مانند نصرالله مردانی و مشفق کاشانی(در دسته شعرای جنگ و پایداری) اشاره کرده است؛ اما بهتر بود، با در نظرگرفتن حجم زیاد اشعار آیینی و جریانِ پر رنگی که خصوصاً در سال‌های جنگ و حتی بعد از آن بر اساس اعتقادات مذهبی شکل گرفت و در سال‌های آینده هم استمرار یافت، فصلی مشبع و جداگانه به شعر آیینی اختصاص می‌داد. طاهری خود در صفحه 188 کتاب آورده است «ورود لغات و ترکیبات عربی، آیات قرآن و احادیث، اسامی شخصیت‌های دینی و وقایع تاریخی در قیاس با شعرهای قبل از انقلاب به شعر جنگ تشخص ویژه‌ای بخشیده است» و در تحلیل اکثر شعرای دورۀ جنگ و پایداری به مضامین جدید مذهبی شعر آنها اشاره‌هایی کرده است؛ اما با وجود همه این‌ها در شعر آیینی که در سال‌های پس از جنگ رشد کرد و به غنای آن افزوده شد را کافی ندانسته است تا فصلی جداگانه به این جریان شعری که حداقل از اشعار شعرای جریان پُست مدرن در شعر بعد از انقلاب، مطرح‌تر بوده است، اختصاص دهد.

ساختار و طرح کلی کتاب، که در برگیرندۀ مقدمه‌ای در مباحثِ نقد شعر معاصر است و پیش درآمدی مناسب برای ورود به مباحث اصلی کتاب به حساب می‌آید و در ابتدای فصول بیان ویژگی‌های شعر هر جریان، شمه‌ای کلی از فضای حاکم بر شعر آن دوره را در پیشِ چشم خواننده کتاب می‌آورد، همچنین بررسی ویژگی‌های شعر هر دوره در سطوح مختلفی مانند محتوا، تخیل، ساختمان، موسیقی و زبان از نکاتی است که نشان از در پیش گرفتن روش درست علمی در کتاب و توجه نویسنده به تمام ابعاد شعری این دوره دارد. به میان نیامدن نام بعضی از شعرا و بررسی نشدن شعر آن‌ها، شاید تا اندازه‌ای در این قبیل تحقیقات که نزدیک به زمان شاعر هستند، معمول باشد و از آسیب‌هایی باشد که بیشتر تحقیقات حوزۀ معاصر کم و بیش به آن دچار می‌شوند.

نثر کتاب تحقیقی است و در اکثر موارد در تحلیل‌ها و نتیجه‌گیری‌های خود توانسته است با زبان علمی، آنچه را در برداشت‌های خود از شعر شعرای انقلاب اسلامی به آن رسیده است، به خواننده خود منتقل کند. هر چند بعضی از تحلیل‌ها و نتیجه‌گیری‌های در این کتاب، مورد قبول بعضی از متخصصین ادبیات انقلاب نباشد. در مجموع کتاب بانگ در بانگ از کتاب‌های خوب اندک‌شماری است که جسارتِ پرداختن به شعر دورۀ انقلاب را داشته است و می‌تواند به پژوهشگران این زمینه، ایده‌ها و شیوه‌های خوبی نشان دهد.  

Print
1117 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com