کندوکاوی در اسناد تعزیه قسمت دوم

کندوکاوی در اسناد تعزیه قسمت دوم

اولین تعزیه‌ها

گلی زواره

غلامرضا قمشه‌ای

قسمت نخست

در قسمت قبل به بررسی اسناد وجود تعزیه پرداختیم و اینکه چطور از آن یاد شده است و در ادامه بیان می‌کنیم که قریب دو و نیم‌قرن دسته‌های عزاداری محرم و مجالس روضه‌خوانی در کنار هم بودند تا این‌که در این زمان (عصر زندیه) هریک پیچیده‌تر و در عین حال پیراسته‌تر به‌عنوان منبع الهام تعزیه‌سرایان قرار گرفتند و به این ترتیب شکل نمایشی جدیدی به نام تعزیه به وجود آمد

نخستین تلاش‌ها:

از همان آغاز پیدایش، مخالف‌خوان‌ها به‌گونه‌ای نمایشی نقش‌های خود را با صدای بلند اجرا می‌کردند؛ در حالی که موافق‌خوان‌ها اشعار خویش را موزون و به آرامی و سوزناک سر می‌دادند. در نخستین دهه‌های پیدایش نسخه‌های تعزیه، مضمون اصلی آن‌ها ماجرای کربلا بود و با تکیه بر تنی چند از قهرمانان نینوا مجالس مزبور را تنظیم می‌کردند که رفته‌رفته شهدای پیش از واقعۀ کربلا و پس از آن ماجرا به مجالس تعزیه‌ها اضافه شدند.

«پیتر جی چلکووسی» در مقاله‌ای که به سال 1355 ه.ش تحت عنوان: «تعزیه نمایش بومی پیشرو ایران» نوشت:

«[نسخ] تعزیه در آغاز عبارت بود از چند واقعه (اپیزود) پیوسته سست و نارسا همراه با تک‌خوانی‌های رثایی طولانی و متعاقباً چند گفتگو یا حادثه به ندرت عملی به‌طور مستقیم با این نقش‌های قرائتی یا سرایشی کاملاً ابتدایی مرتبط بود بازیگران سطور مربوط به خودشان را از روی نسخه‌ای که پهنایش در حدود 5 و درازایش نزدیک به بیست سانتی‌متر و در دستشان بود می‌خواندند، نسخه یا نوشتۀ مزبور به‌منزله قائل شدن مرزی بود برای هرگونه تصوری که بازیگر واقعاً تبدیل به فردی که مطرح می‌سازد نشود. اهمیت نمایش به مراتب بیش از متن (نسخه‌ها) بود. با این حال این شکل از هنر ظرف یک سده مجموعه‌ای از چند صد مجلس افسانه‌ای را پدید آورد.[1]

تعزیه‌نویسان تنها به نوشتن اشعار تعزیه‌ها و سروده‌هایی که باید هر نفر بخواند اکتفا کرده‌اند و توضیحی در خصوص فعالیت‌های جنبی نقش‌ها نداده‌اند و نوبت هرکس را در همان موقع اجرا برای استفاده تعزیه‌خوانان روی ورقه‌ای یادداشت کرده‌اند و بر این اساس نام مؤلفین و پدیدآورندگان آن‌ها بر ما مجهول مانده است. عموماً سرایندگان تعزیه‌نامه‌ها گمنام‌اند و دسترسی به نام، زندگی و محیطشان، اگر محال نباشد چندان کار آسانی نیست. به‌ویژه آن‌که اغلب آنان نظر به اجر اخروی و پاداش سرای جاوید داشته و نمی‌خواسته‌اند این ثواب مخدوش به شهرت‌های دنیایی شود و از این رو نیازی به معرفی خود نمی‌دیده‌اند. همچنین چون فقیهان و علمای دینی روی خوشی نسبت به تعزیه‌پردازان نشان نمی‌دادند و عملشان را مکروه و گاهی مردود می‌دانستند و در مواقعی تعزیه‌سرایان در مظان نحوه‌ای از تکفیر بودند، ترجیح می‌دادند نامشان فاش نشود و نیز باید افزود که خیلی از اشعار تعزیه حاصل بدیهه‌گویی است که ضبط و ثبت گویندگان آن‌ها با دشواری توأم بوده است؛ یعنی: «تعزیه ثمرۀ قریحۀ جمعی است، تنظیم کننده، پردازنده و اجراکننده‌اش چندین نفرند.» [2]

با این حال می‌توان بر اثر کاوش در نسخه‌ها و برخی کتب تذکره ردپایی از سرایندگان تعزیه به دست آورد. به‌عنوان نمونه میرزا لطفعلی محرّم‌خوری که تا سال 1200 ه.ق حیات داشته و بیشتر عمرش را در دورۀ زندیه سپری کرده چند مجلس تعزیه سروده و مجلس حضرت عباس(ع) و برخی از اشعار تعزیه حضرت علی‌اکبر(ع) اثر اوست. [3] کمال نامی از اهالی فارس نیز از نخستین کسانی است که تعزیه (قربانی کردن اسماعیل) را سروده است. [4]

با وجود این همه شواهد و قرائن دال بر پیدایش تعزیه در عصر زندیه یکی از معاصرین می‌نویسد:

«آنچه معروف است که تعزیه‌ خوانی در ایران از زمان کریم‌خان زند معمول شد و علت آن تذکری بود که پاره‌ای از سفیران کشورهای اروپایی درباره اجرای نمایش‌های مذهبی در اروپا به او دادند، صحیح به نظر نمی‌رسد؛ زیرا به‌طور مسلم از قدیم در ایران نمایش معمول بوده [است].» [5]

وی برای اثبات ادعای خود، دلایل متقن و مدارک خردپسندی ارائه نداده است.

دکتر مرتضی هنری که اعتقاد دارد تعزیه در دورۀ صفویه ایجاد شده نوشته است:

«بنابر آگاهان محلی، خُوری‌ها (اهل خور) 54 مجلس تعزیه را که از زمان صفویه به یادگار مانده بوده است، به دست آوردند و شش مجلس دیگر بر آن افزودند و از اول محرم تا آخر صفر هر روز یکی از آن‌ها را برپا می‌داشتند.»

وی می‌افزاید:

«شاعران محلی و از جمله یغما و فرزندانش در تکمیل این مجموعه نقش به سزایی داشتند؛ اما چون بین پسران یغما اختلاف افتاد، در یکی از شب‌های دهه محرم یکی از آن دو برادر تمامی نسخه‌های تعزیه را سوزانید و بدین ترتیب آن گنجینه که سرودۀ شاعران بود، از میان رفت و تنها پنج تعزیه بر جای ماند». [6]

این ادعا هم برحسب نکاتی که قبلاً اشاره نمودیم مورد تأمل است و در هیچ تذکره‌ای نامی از شاعری تعزیه‌گو در عصر صفویه نیست.

سرایندگان سوگ‌نامه‌ها:

چنین می‌توان استنباط کرد که تعزیه ساختار امروزی خود را در اواخر دورۀ زندیه کسب کرده است؛ اما عهد قاجار دوران شکوفایی، گسترش و رشد زائدالوصف تعزیه است و به دلیل حمایت سلاطین این دوره از تعزیه، این نمایش رونق دیگری یافت و بر نسخه‌های تعزیه افزوده شد و در برخی مجالس آن اصلاحات اساسی پدید آمد که البته این تحولات برحسب مذاق اشراف و خوانین و حکام صورت گرفت و برای جلب توجه پادشاهان مجالس تعزیه‌ای که حالت کمدی داشت، سروده شد و در جریان تکامل تعزیه، از شبیه‌خوانی محض به نمایش مفصل و پیچیده پیرایه‌های قابل ملاحظه‌ای به خود گرفت و چون اشرافیت بر آن تأثیر گذاشت، فرهنگ مختص این طبقه بر فضای مجالس تعزیه حاکم گردید و پاره‌ای امور که ارتباطی به عزاداری نداشت، به نسخه‌های تعزیه اضافه شد و برای آن‌که جنبۀ سوگواری از بین نرود، حالت‌های حزن‌آور را رعایت می‌کردند و در آن‌ها صفت شعر و بدیع به کار می‌بستند. [7]

چنین می‌توان استنباط کرد که تعزیه ساختار امروزی خود را در اواخر دورۀ زندیه کسب کرده است؛ اما عهد قاجار دوران شکوفایی، گسترش و رشد زائدالوصف تعزیه است

عبدالله مستوفی می‌نویسد:

«ناصرالدین‌شاه که از همه چیز وسیلۀ تفریح می‌تراشید، در این کار هم سعی فراوان به خرج داد و شبیه‌خوانی را وسیلۀ اظهار تجمل و نمایش شکوه و جلال سلطنتش کرد.» [8]

دکتر حمید عنایت می‌نویسد:

«[در دوران قاجاریه] تعزیه توسط دار و دسته‌های مقتدر مالی سیاسی‌ای رونق یافت که آن را همچون وسیله‌ای برای تحکیم تسلط خود بر عامه مردم بکار بردند و در عصر طلایی آن ستمگری مانند ناصرالدین‌شاه تضادی میان روش‌های حکومت ظالمانه خود با تدارک دقیق‌ترین تسهیلات جهت اجرای تعزیه ندید.» [9]

اعتمادالسلطنه نیز در روزنامه خاطرات خود (جمعه هفتم محرم سال 1306 ه.ق) از یک مجلس تعزیه گزارشی ارائه داده که طی آن تعزیه‌خوانان حرکاتی قبیح از خود بروز دادند. او افزوده:

«[به دلیل این حرکات] مجلس تعزیه از تماشاخانه بدتر شده بود [10] و چون تعزیه‌ها از مقصد اصلی که سوگواری برای امام حسین (ع) و شهیدان کربلا بود، فاصله گرفت علمای شیعه بنای مخالفت با آن را گذاشتند».

با این وجود نمی‌توان از زحمات بی‌دریغ و توأم با اخلاص برخی تعزیه‌نویسان سخن نگفت. آنان که با پرهیز از هرگونه شهرت‌طلبی و به خاطر کسب ثواب به این عمل دست‌زده‌اند و کارنامۀ درخشانی را برای خود ترسیم کرده و بر غنای فرهنگ ملی ـ مذهبی ما افزوده و ادبیات نمایشی را با نوعی قداست توأم کرده‌اند.

مرحوم آقای محیط طباطبائی دربارۀ نسخ تعزیه و قدیمی‌ترین آن‌ها می‌نویسد:

«در تذکرۀ فلک المریخ که به روزگار فتحعلی شاه تدوین‌شده در ذیل نام یکی از شاعران مازندران او را تعزیه‌گو می‌خواند و می‌گوید: این قدیم‌ترین جایی است که ذکری از این کار دیده‌ام».

وی می‌افزاید:

«در کتابخانه یکی از دوستان در تهران مجموعۀ کهنه‌ای از تعزیه‌ها وجود دارد که کاغذ آبی رنگ و شکل خط و مرکبش گواه است بر این‌ که در دورۀ فتحعلی‌شاه نوشته شده و وضع ظاهری نسخه حکایت از این می‌کند که آن را از مازندران به تهران آورده‌اند و در پایان نسخۀ تعزیه مسلم بن عقیل (ع)، امضای مشهدی کریم تهرانی دیده می‌شود که شاید کاتب قسمت‌هایی از این مجموعه باشد. این مجموعه از تعزیۀ حضرت مسلم آغاز و به شبیه‌نامۀ شام غریبان خاتمه می‌یابد. در دو محل از یک صفحۀ این مجموعه رقم 1244 ه.ق تنها و بی‌مناسبت نوشته شده که به قرینه خط و کاغذ و وضع خود مجموعه تاریخ تحریر آن نباید از این رقم سال عقب‌تر باشد. [11]

مرحوم سید عبدالوهاب سعیدی کازرونی (1246 - 1324 ه.ق) از تعزیه‌سرایان این دوره است که مجلس تعزیۀ وفات حضرت فاطمه صغری از اوست. مرحوم ملا محمدباقر بینوای کازرونی نیز به سرودن اشعاری از تعزیه پرداخت. [12] میرزا محمدتقی، از رجال مذهبی عهد سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار تعزیه‌نامه‌های بسیاری به رشتۀ تحریر کشید. آقای مایل بکتاش، مجلسِ مهلت خواستن جناب امام حسین(ع) را از مجموعۀ دست‌نوشته‌های وی که تاریخ 1261 ه.ق دارد، ملاحظه کرده و بخش‌هایی از آن را در یکی از مقالات خود آورده است. [13] که البته وی را نباید با میرزا محمدتقی که تعزیه‌گردان معروف زمان ناصرالدین‌شاه بود، اشتباه گرفت.

ملا آقا بابای کازرونی معروف به ملا بابا از تعزیه‌سرایان قرن سیزدهم هجری به شمار می‌رفت و مجالس تعزیه زیادی را به نظم درآورد. در تذکرۀ مرآه الفصاحه و فرهنگ سخنوران اشاره‌ای کوتاه به وی نموده‌اند. محمدمهدی مظلوم‌زاده می‌گوید:

«چند سال پیش نسخۀ کاملی از یک بیاض تعزیه، سرودۀ مرحوم ملا آقا بابای سامی را در دست یکی از نوحه‌خوان‌ها دیدم که به خط خود مرحوم سامی و در تاریخ صفر 1259 ه.ق جهت شیخ حسن نامی فرزند آقا شیخ عبدالنبی کازرونی نوشته بود که شاید از نسخه‌نویس‌ها بوده و مجلس مزبور را جهت مراجعین استنساخ می‌نموده است. این بیاض حاوی مجلس تعزیه وفات ابراهیم در 280 بیت شعر به ابعاد (18×11) سانتی‌متر و در پنج برگ (ده صفحه پشت ورو) به خط نستعلیق و مرکب مشکی تحریر یافته است». [14]

بنا به اظهارات دکتر مرتضی هنری، یغمای جندقی (1196 ـ 1276) و فرزندانش میرزا اسماعیل هنر (1225 ـ 1288 ه.ق)، میرزا احمد صفایی (1235 ـ 1314 ه.ق)، میرزا ابراهیم دستان (فوت 1310 ق) اشعاری سروده‌اند که در تکمیل و اصلاح تعزیه‌های منطقۀ خور (از توابع نائین) مؤثر بوده و تعزیه‌خوانان در برخی مجالس تعزیه‌ها اشعار این شاعران را مورد استفاده قرار می‌داده‌اند. [15] اما بنا به نوشته‌های سیدعلی آل داوود که مجموعۀ آثار یغمای جندقی را تدوین و به چاپ سپرده این شاعر و فرزندانش در رثای حضرت امام حسین(ع) و شهیدان کربلا سروده‌های زیادی دارند؛ [16] ولی تعزیه‌نامه نداشته‌اند و احتمال دارد به سلیقۀ شبیه‌خوانان بخش‌هایی از این مرثیه‌ها به متون تعزیه‌های خور راه یافته باشد. صادق همایونی (تعزیه‌پژوه معاصر) نیز می‌گوید سرودن نوحه و مرثیه توسط یغما و پسرانش نمی‌تواند دلیل تدوین تعزیه‌نامه از سوی آنان باشد. [17]

سید محمد رضوی خوانساری فرزند سید زین‌العابدین از علما و فضلای اصفهان و صاحب تألیفاتی در فقه، اصول، کلام و سیصد مجلس تعزیه سروده است. [18]

دیگر از تعزیه‌سرایان دوران قاجاریه، سید مصطفی میرعزا است که علاوه بر سرودن مجالس تعزیه از عهد ناصرالدین‌شاه تا محمدشاه قاجار در کاشان، تهران و حتی تکیۀ دولت، تعزیه‌گردان بوده است و اکثر نسخه‌های تعزیه که در شهرهای مرکزی مورد استفاده قرار می‌گیرد، سرودۀ نامبرده است. از پسرش سیدکاظم معروف به میرغم نیز تعزیه‌هایی برجای مانده است. [19]

استاد دکتر جابر عناصری می‌گوید:

«ما معمولاً از نسخه‌هایی استفاده می‌کنیم که برجسته و شناخته‌شده به شمار می‌روند؛ مثلاً می‌گویند نسخه‌ها از میرعزای کاشانی است. میرغم پسر اوست که اگر این نسخ را بخوانید حتی یک واژۀ یاوه در میان گفتار آنان پیدا نمی‌کنید». [20]

قسمت سوم

قسمت چهارم

پانوشت‌ها:

 [1] تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ص 13 ـ 14.

[2] تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ص 13 ـ 14.

[3] بر ساحل کویر نمک، عبدالکریم حکمت یغمایی، ص 107.

[4] شیراز خاستگاه تعزیه، ص 42.

[5] تاریخ مذهبی قم، علی اصغر فقیهی، ص 335 ـ 336.

[6] تعزیه درخور، مرتضی هنری، مقدمه.

[7] مجله سروش، ش 970، ص 61.

[8] شرح زندگانی من، عبدالله مستوفی، ج 1، ص 288.

[9] تفکر نوین سیاسی اسلام، حمید عنایت، ص 255.

[10] روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، ص 591.

[11] تعزیه داری و شبیه خوانی از زمان دیلمیان تا امروز، محیط طباطبایی، روزنامۀ اطلاعات، ش 14906.

[12] روزنامه خبر شیراز، ش 4441، ص 6.

[13] تعزیه هنر بومی پیشرو ایران، ص 156 ـ 157.

[14] نامگانی استاد علی سامی، ج 1، به کوشش دکتر محمود طاووسی، مقاله محمدمهدی مظلوم زاده.

[15] تعزیه درخور، مرتضی هنری، مقدمه.

[16] ر.ک: مجموعه آثار یغمای جندقی، ج 1، مقدمۀ سیدعلی آل داوود.

[17] شیراز خاستگاه تعزیه، ص 20.

[18] تذکره شعرای اصفهان، سید مصلح‌الدین مهدوی، ص 370 ـ 371 و نیز بنگرید به تذکرۀ شعرای خوانسار.

[19] ادبیات نمایشی در ایران، جمشید ملک پور، ج 1، ص 229.

[20] فرهنگ آفرینش، سال دوم، ش 58، ص 5.

منبع: سایت کرب و بلا

Print
802 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com