گونه شناسی اوصاف حضرت علی علیه السلام در شعر فارسی - قسمت دوم

گونه شناسی اوصاف حضرت علی علیه السلام در شعر فارسی - قسمت دوم


محمدرضا صرفی

قسمت نخست

اوصاف امام علی(ع) در شعر فارسی:

حضرت علی(ع) از چنان عظمت و مقام والای معنوی و روحی برخوردارند که هیچ قلمی توانایی توصیف و بیان اندکی از عظمت بسیار ایشان را ندارد، ایشان در دانش و اندیشه، شجاعت و جوانمردی، عفو و بخشش، اخلاص و صفا و سایر صفات کمالی بعد از پیامبر اکرم(ص) در تاریخ بشر بی‌نظیر و بی‌همتایند.

نزدیک شدن به چنین عظمت هراس‌آوری را تنها نیروی عشق میسر می‌سازد و هر نوع وصفی از حضرتشان به گونه‌ای بیانگر عشق شاعران به فضیلت و انسانیت است، هرچند که آن حضرت از توصیف بی‌نیازند، گویندگان با وصف ایشان، به‌شکلی خود را وصف کرده‌اند، چرا که به قول مولانا:

مادح خورشید مداح خود است                      که دو چشمم سالم و نامرمد است

(مولوی 1365: ج 3، ص 3)

به هر حال، در اشعاری که به ستایش ایشان اختصاص یافته است چند صفت برجستگی بیش‌تری دارد و با بسامد بالایی در شعر فارسی تکرار شده است. در ادامه به طبقه‌بندی هر یک از این اوصاف و شرح مختصری پیرامون هر یک بسنده می‌کنیم:

علم و معرفت:

ابن‌ابی‌الحدید در شرح نامۀ سی ‌و پنجم، از نامه‌های نهج‌البلاغه می‌گوید:

بزرگ است پروردگار عالم، که جهانی از حکمت و فصاحت و بلاغت و فضیلت را در وجود مردی جای داده است (عقیقی بخشایشی: ص 91). دانایی و معرفت ایشان که جلوه‌گاه اصلی آن‌ را می‌توان در نهج‌البلاغه یافت، از تنوعی چشمگیر برخوردار است و گسترۀ تمام مسائلی را که در برابر انسان قرار دارد، در برمی‌گیرد. بیان ایشان از چنان جامعیت و شمولی برخوردار است که هرگز دست زمان یارای کهن کردن آن را ندارد و به‌راستی سخن ایشان مصداق «دون کلام الخالق و فوق کلام المخلوق» است. فؤاد کرمانی وجود حضرت را به کتاب دانش مانند می‌کند که هرچه بود و خواهد بود در آن قابل دریافت است:

به کتاب علم تو مندرج بود آنچه کانَ و مایکون    تویی آن مصدر ما خلق که من الظواهر و البطون

بود این عوالم کن فکان، اثر فعال تو یا علی

(فؤاد کرمانی: ص 88)

و آن حضرت را جامع تمام علوم و مشرق معرفت می‌داند:

احدی نیافت ز اولیا چو تو این شرافت و منزلت  همه خاندان تو در صفت چو تواند مشرق معرفت

شده ختم دوره علم و دین به کمال تو یا علی

(ص 87)

توصیف آن حضرت به دانایی به گونه‌های زیر در شعر فارسی آمده است:

گاه حضرت را به مطلق علم وصف کرده‌اند:

علم همه عالم به علی داد پیمبر                        چون ابر بهاری که دهد آب به گلزار

(دبیر سیاقی 1370: ص 136)

بوبکر سیرت است و «علی علم» تا ابد                 من در دعا بلالش و در حکم قنبرش

(خاقانی 1368: ص 221)

بهر اثبات امامت گر بود قاضی عدل                    علم وجود و عفت و مردیش بس باشد گوا

(ابن یمین فریومدی 1363: ص 10)

زهی چشم و زهی علم و زهی کار                      زهی خورشید شرع و بحر ذخّار

(عطار 1368: ص 27)

و گاه از ایشان با عنوان عقل و دیده یاد کرده‌اند:

ای علی که جمله عقل و دیده‌ای                         شمه‌ای واگو از آنچه دیده‌ای

(مولوی 1365: ج 1، ص 230)

همچنین آن حضرت را معدن و دریای علم دانسته‌اند:

حجت قاطع، امام حق، امیرالمؤمنین                   بحر دانش، کان مردی، لطف رب‌العالمین

(سلمان ساوجی 1367: ص 326)

گوهر دریای عرفان، برج علم و کان جود            رهنمای رهروان و پیشوای اتقیا

(شاه نعمت‌الله ولی 1370: ص 588)

برای ایشان وصف «درِ شهر علم» نیز به دفعات در شعر فارسی آمده است. این وصف حضرت علی(ع) ناظر به حدیث نبوی: انا مدینة العلم و علی بابها است.

که من شهر علمم علیم در است                 درست این سخن گفت پیغمبر است

(فردوسی 1374: ج 1، ص 19)

شو مدینه علم را در جوی و پس در وی خرام     تا کی آخر خویشتن چون حلقه بر در داشتن

چون نمی‌دانی که شهر علم را حیدر در است       خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن

(سنایی 1362: ص 198)

مالک ملک سلونی، باب شهرستان علم               سالک اطوار لم اعبد شه تخت رضا

(خواجوی کرمانی 1369: ص 134)

چون تو بابی آن مدینه علم را                          چون شعاعی آفتاب حلم را

(مولوی 1365: ج 1، ص 231)

شاعران از دانایی و معرفت آن حضرت با پرداختن به موارد زیر یاد کرده‌اند:

1. سخن:

ای مقالت مثل ما قال النبی خیر المثال               وی کلامت بعد قرآن مبین خیرالکلام

(محتشم کاشانی 1370: ص 175)

تو همان تجلی ایزدی که فراز عرشی و لامکان     دهد آن فؤاد و لسان تو ز فروغ لوح و قلم نشان

(فؤاد کرمانی: ص 89)

2. رأی:

رأی او خورشید تابان خصم او خاشاک ره       کی شود از مشت خاشاکی مکدّر آفتاب

(شاه نعمت‌الله ولی 1370: ص 50)

3. دل روشن و بصیرت پایان‌ناپذیر آن حضرت:

شد ز روشن‌دل او روز مخالف تاری             شد ز تیغ کج او دین خداوندی راست

(بهار 1368: ص 58)

نمادهای دانایی

به علاوه، در شعر شاعران برخی از کلمات به عنوان نماد دانایی آن حضرت به کار رفته است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

1. سلونی:

کلمه سلونی برگرفته از کلام خود آن حضرت است که فرمودند: سلونی قبلان تفقدونی.

کی رسیدش ار نبودی افضیلت وصف او                 از سلونی دم زدن در بارگاه مصطفی

در بیان رهنمونی آمده                                       صاحب سرّ سلونی آمده

(عطار 1371: ص 26)

مالک ملک سلونی باب شهرستان علم            سالک اطوار لم اعبد شه تخت رضا

(خواجوی کرمانی 1369: ص 134)

2. لو کشف:

این کلمه نیز از بیان خود آن حضرت که فرمودند: «لو کشف الغطا ما ازددتُ یقیناً» اقتباس شده و نمادی از دانایی بی‌حد و حصر آن حضرت شمرده شده است.

کاشف سر خلافت رازدار لو کشف              قاضی دین نبی مسندنشین هل آتی

(ص 134)

تویی آن‌که در همه آیتی نگری به چشم خدای‌بین    تویی آن‌که از کشف الغطا نشود تو را زیاده یقین

(فؤاد کرمانی ص 87)

3. جام گیتی‌نما:

ویژگی‌های اصلی جام جهان‌نما آن است که تمام حوادث و وقایع را می‌تواند در خود منعکس نماید. این کلمه در شعر فارسی نماد دانایی و روشندلی شمرده است.

جام گیتی‌نما علی ولی             معنی انما علی ولی

(شاه نعمت‌الله ولی 1370: ص 33)

4. قلب قرآن:

او چو قلب آل یاسین آمده         قلب قرآن یا و سین زین آمده

قلب قرآن، قلب پر قرآن اوست      وال من والاه اندرشان اوست

(عطار 1373: ص 35)

به علاوه، شاه نعمت‌اللّه با توجه به دانایی آن حضرت، ایشان را محرم کبریا (1370: ص 33) محرم راز رسول (ص 588) و مخزن اسرار اسمای الله (ص 32) دانسته و هفت دریا را در قیاس با دریای بی‌کرانه علم آن حضرت اندک شمرده است (ص 33).

شجاعت:

جرج جرداق پس از بیان موارد متعددی از شجاعت‌ها و دلاوری‌های آن حضرت، می‌گوید که:

«علی (ع)، با همۀ نیروی شگرف و شجاعت فوق‌العاده‌ای که داشت، در هیچ موقعیتی به ظلم دست نیالود. همه راویان و تاریخ‌نویسان، در این قول اتفاق‌نظر دارند که علی (ع) تا وقتی که به‌راستی مجبور نمی‌شد، هرگز به کارزار نمی‌رفت. او تا آن‌جا که می‌توانست سعی می‌کرد تا از راه‌های مسالمت‌آمیز، اختلافات خود را با دشمن خود، برطرف سازد و بدین‌گونه حتی‌المقدور از خونریزی جلوگیری کند. او همیشه این سخن را به فرزندش حسن (ع) می‌گفت که: «هرگز کسی را به مبارزه دعوت مکن» و بدین‌سان، همواره از نبرد، مگر در صورت ضرورت و ناچاری، پرهیز داشت. و این است معنای شجاعت و قهرمانی واقعی» (عقیقی بخشایشی: ص 36).

از جمله اوصافی که برای بیان شجاعت آن حضرت مورد تأکید شاعران قرار گرفته است، صفت شیر خدا است. که به علت کثرت استعمال، کنایه از ذات شده است و به محض شنیده شدن، تنها حضرت علی(ع) به عنوان مصداق آن در ذهن خواننده شکل می‌گیرد. تعبیر شیر خدا به گونه‌های شیر حق، شیر یزدان، شیر ربانی، شیرمرد عالم، اسدالله و مطلق شیر مورد استفاده شاعران واقع شده است:

آن کیست بر این حال که بودست و که باشد             جز شیر خداوند جهان حیدر کرار

(دبیر سیاقی 1370: ص 136)

چون علی فزت و رب الکعبه گفت                       ناقة‌الله شیر حق را برگرفت

(عطار 1373: ص 35)

ساقی کوثر امام رهنما                                        ابن عم مصطفی شیر خدا

(عطار 1371: ص 26)

شیر خدا و صفدر میدان و بحر جود                  جان‌بخش در نماز و جهان سوز در دعا

(سعدی 1365: ص 702)

مقتدای سروران ملک دین جفت بتول                      پیشوای رهروان راه حق شیر خدا

(خواجو 1369: ص 133)

شاه مردان چون خلیل‌الله به صورت بت‌شکن              شیر یزدان از رسول‌الله به معنی یادگار

(ص 133)

در شجاعت شیر ربانیستی                                  در مروت خود که داند کیستی

(مولوی 1365: ج 1، ص 299)

از علی آموز اخلاص عمل                                   شیر حق را دان منزه از دغل

(همان)

تمثال روح، صورت جان معنی خرد                         همسال عشق، شیر خدا، میر کامیاب

(قاآنی 1363: ص 137)

آهوی چشم توای شوخ دل من بفریفت                    مگر این دل نه دل مدحگر شیر خداست

(بهار 1368: ص 57)

علی آن شیر خدا شاه عرب                                 الفتی داشته با این دل شب

(شهریار، 1370)

و بارها به وصف ذوالفقار به عنوان نماد شجاعت آن حضرت پرداخته‌اند:

علی یدی که به ملک یزیدیان قلمش                       همان کند که به‌دین ذوالفقار نصرت یاب

(خاقانی 1368: ص 49)

مهر او از آسمان لافتی الاّ علی                              تیغ او از گوهر لاسیف الا ذوالفقار

(خواجو 1369: ص 133)

حیدر صفدر که در رزم از تن شیر فلک                   جان برآرد چون برآرد تیغ خونریز از نیام

(محتشم کاشانی 1370: ص 174)

شد ز روشن دل او روز مخالف تاری                       شد ز تیغ کج او دین خداوندی راست

(بهار 1368: ص 58)

شهسواری که به برق شمشیر                                  در دل شب بشکافد دل شیر

(شهریار 1370: ص 325)

و نتیجۀ شجاعت آن حضرت را پیروزی و تقویت اسلام دانسته‌اند:

اسلام شد مشید و دین گشت استوار                    از بازوی یدالله و از ضرب ذوالفقار

(قاآنی 1363: ص 111)

دادی رواج شرع نبی را ز قتل عمرو                      کاو را ز پا فکندی و دین گشت پایدار

(ص 112)

ذوالفقار کج چنین گوید به عالم                            راست از دست خدا شرع مبین شد

(فروغی بسطامی: ص 69)

شد ز روشن دل او روز مخالف تاری                     شد ز تیغ کج او دین خداوندی راست

(بهار 1368: ص 58)

و مهم‌ترین مصداق‌های شجاعت حضرت علی (ع) را در فتح قلعۀ خیبر، جنگ با مرحب، عمرو، عنتر، و زره از پیش بستن ایشان دانسته‌اند:

قلعه‌گیر کشور دین حیدر درنده حی                      دسته‌بند لاله عصمت وصی المصطفی

(خواجو 1369: ص 134)

به رتبت ساقی کوثر به مردی فاتح خیبر                    به نسبت صهر پیغمبر ولی والی والا

(هاتف اصفهانی 1375: ص 58)

فاتح خیبر که گر بودی زمین را حلقه‌ای                 در زمان کندی و افکندی در این فیروزه بام

قاتل عنتر که بر یکران چو می‌گردد سوار                می‌فرستد خصم را سوی عدم در نیم‌گام

(محتشم کاشانی 1370: ص 142)

زان ضربتی که بر سر مرحب زدی هنوز                    آواز مرحباست که خیزد ز هر کنار

دادی رواج شرع نبی را ز قتل عمرو                    کاو را ز پا فکندی و دین گشت پایدار

(قاآنی 1363: ص 23)

مردی که در مصاف زره پیش بسته بود                    تا پیش دشمنان نکند پشت بر غزا

(سعدی 1365: ص 702)

گفت اگر در رویم آید صد سپاه                           کس نبیند پشت من در حربگاه

(عطار 1373: ص 34)

و سرانجام منشاء قدرت او را قدرت حق دانسته‌اند:

پنج عنصر حیدر کرار دارد                                 قدرت حق زانکه با خاکش عجین شد

(فروغی بسطامی: ص 69)

قسمت سوم

منبع: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

Print
454 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com