معرفی کتاب: ضربان ذات

معرفی کتاب: ضربان ذات

معرفی کتاب:

ضربان ذات (عطش نامه)

شاعر: قربان ولیئی

نشر: کتاب نیستان 1391

مشخصات ظاهری:

طراحی این کتاب جیبی چشم‌نواز است. بر خلاف شیوۀ متعارف طراحی کتاب، تمام صفحات طراحی منحصر به فرد دارند. همچنین اغلب صفحات دارای نقاشی‌هایی هستند به سبک شمایل نگاریِ کتب چاپ سنگی. پس از صفحات شناسنامه‌ای کتاب، متن شعر از صفحۀ 7 آغاز شده است. هر صفحه 5 بیت  دارد و در مجموع، این کتاب 54 صفحه‌ای حاوی 235 بیت است.

ساختار کتاب:

کتاب جز شعر هیچ ندارد؛ نه مقدمه‌ و مؤخره‌ای و نه پانوشتی. فهرست هم ندارد. یک مثنوی بلند است که البته 3 جا تبدیل به غزل می‌شود. اما این بی‌نام و نشانی دلیل آشفتگی محتوا نیست. این غزل_مثنوی کاملا ساختارمند پیش رفته است و با آنکه روانی‌اش نشانگر جوششی بودنش است، ساختارمندی‌اش از نظم ذهنی شاعر حکایت می‌کند. ساختار منسجم ذهن ولیئی را در نوشته‌ای دیگر نشان داده‌ام.

آنچه که در ذیل می‌آید توصیفی است از محتوای کتاب. از آنجا که کتاب شماره بیت ندارد، عنوان‌بندی‌ها بر اساس شماره صفحه تعیین شده است. گاه پیش آمده که یکی دو بیت از یک موضوع در صفحۀ موضوع قبل یا بعد حضور داشته‌اند.

7-11 : مقدمه

12-14 : توحید

15-20 : خطاب به سیدالشهداء(ع)، اشاره به سبب نظم کتاب و شیوۀ سلوک حسینی

21-22 : اشک

23-24 : وصف قرآنی سیدالشهداء(ع)

25-26 : غزل تشنگی

27-29 : نی نامه

30 : سور و سوز کربلا

31 : کربلا

32 : زینب کبری(س)

33-34 : خانقاه کربلا

35-36 : غزل عشق

37-39 : حضرت عباس(ع)

40-42 : نور و ظلمت در کربلا، وحدت شهدا با امام

43-45 : خطاب خداوند با سیدالشهداء(ع)

46-47 : جایگاه امام در هستی

48-50 : غزل دیدن واقعه

51-54 : فهم و شهود شاعر

محتوای کتاب:

این شعر عاشورایی، به وضوح عرفانی است. تاریخ نمی‌گوید و هیچ اصراری بر نام بردن از اولیا و اشقیا ندارد. تنها سه شخصیت را مطرح کرده است: امام حسین‌، حضرت زینب و حضرت عباس که درود خداوند بر همگی آنان باد. دغدغۀ مهم شاعر «خودآگاهی» است و شخصیت محوری کل مثنوی «خود» است که باید خودش را در آینۀ کربلا ببیند و متحول شود.

عرفان ولیئی از ابن‌عربی و دیگر مکاتب غرب و شرق نشانه‌هایی دارد؛ اما چند ویژگی بارز دارد:

یکی این که کاملا متشرعانه است:

همه لب‌تشنگان و تو ساقی                                   روزی و روز و رزق و رزاقی

ای تو پرور... نه، لب فرو بستم                              من نه آن غالی سیه‌مستم

امر کردی که حد نگه دارم                                    حمد حق را که مست هشیارم (ص52)

فارغ از شور و شر شطّاحی                                   محو گشتند در خودآگاهی

«لیس فی جُبّتی» نمی‌گفتند                                    رام و آرام در خدا خفتند

خیره در خون خود، خدا دیدند                              در چه آیینه‌ای تو را دیدند؟

گرچه هر جا تو را توان دیدن                                فرق دارد تو را روان دیدن

حق به هر سو که هست با عشق است                      نام زیباتر خدا عشق است (ص35)

دیگر آن که ولیئی دانشمندی پرمطالعه است؛ اما عرفان او مبتنی بر مطالعه و تحقیق نیست؛ تجربی و بر اساس یافته‌های خودش است. شاهد این ادعا تصاویر نو و ابداعی و در عین حال زنده و دقیق اوست که از نو بودن و شخصی بودن مشاهداتش حکایت می‌کند.

در ادامه چند عنوان از مفاهیم مطرح شده در این مثنوی را دقیق‌تر مرور می‌کنیم:

اشک:

شاعر گریه را راهبر عاشق در سلوک می‌داند و شأن آن را از ابراز احساس فراتر می‌داند:

گریه کن گریه تشنگی‌بخش است                           گریه کن گریه زندگی‌بخش است

گریه کن گریه عاشقانه‌تر است                               گریۀ عاشقانه راهبر است

می‌برد گریه تا بهار تو را                                      می‌دهد گریه برگ و بار تو را

اشک از چشمه‌های ربانی است                              گریه از نغمه‌های روحانی است (ص22)

 

نام‌ها جمله از زبان خیزد                                      آه از ژرفنای جان خیزد

نام جان‌‌پرور خدا آه است                                     سرّ تأثیر اسم الله است (ص18)

خانقاه کربلا:

ولیئی کربلا را آگاه از راز می‌داند. نوشیدن خون شهدا و دیدن اولیا این خاک را آگاه و آگاهی‌بخش کرده است:

جامی از بادۀ بلا دارم                                          الصلا عزم کربلا دارم

آن زمینی که آسمان بوده‌ست                                 بارگاه ستارگان بوده‌ست

او که نوشیده از گلوگاهی                                     قطره قطره شراب آگاهی

ماه را او فشرده در آغوش                                     کاین چنین رفته تا ابد از هوش

مهر بنهفته در شبی دیده‌ست                                  رویش سرو زینبی دیده‌ست

خاک نه کربلا خرابات است                                  جلوه‌گاه تجلی ذات است

شریان شریعت آنجا بود                                       به حقیقت، طریقت آنجا بود

خانقاه وجود آنجا بود                                         بارگاه شهود آنجا بود

راستین بود دست افشانی                                      در سماع مهیب ربانی

راستین بود حیرت و تجرید                                  راستین بود وحدت و تفرید (ص31)