چهل حدیث منظوم از حسان

چهل حدیث منظوم از حسان

از استاد فقید، مرحوم حسان، سه دفتر شعر باقی مانده است با نام‌های «خلوتگاه راز»، «ای اشک‌ها بریزید» و «زمزمه‌های قلب من». محتوای این سه دفتر شعر‌هایی‌اند در قالب‌های غزل و قصیده و مثنوی و مسمط و ... که عمدتاً برای اجرا در مجالس سوگواری سروده شده‌اند. اثر متفاوت و جذاب استاد حسان ترجمۀ منظوم چهل حدیث از امیر مؤمنان علیه السلام است. پیش از او، بسیاری از شعرا، مثل رشید وطواط، عبدالرحمان جامی، سید حسن غزنوی، حافظ محمدسعید هندی، شیخ محمود خوانساری، غلامرضا دبیران و ... به ترجمۀ منظوم احادث همت گمارده بودند؛ اما آنچه که کار حسان را ویژه کرده، گنجاندن متن عربی حدیث در هر شعر است. در ادامه متن این چهل حدیث و ترجمۀ منظوم آنها را به نقل از کتاب «زمزمه‌های قلب من» مرور خواهیم کرد:

 

1. اَحسَنُ العَدلِ نُصرَۀُ المَظلوُمِ

نیکوترین شیوۀ دادگری، یاری ستمدیده است.

قول قرآن و چارده معصوم                                         ظالمان را، همی کند محکوم

گوش کن از علی (ع) که فرماید:                                 «اَحسَنُ العَدلِ نُصرَۀُ المَظلوُمِ»

 

2. اُحلُم تَوَقَّر

شکیبایی پیشه کن، تا موقّر باشی.

روزی اگر روی آورد غم‌ها مکرّر                                 صبر تو، می‌سازد تو را فردی موقّر

بر مشکلاتت می‌شوی آخر مظفّر                                  گوید امیرالمؤمنین: «اُحلُم تَوَقَّر»

 

3. اِذا سادَ السُّفَلُ خابَ العَمَل

هنگامی که فرومایگان ریاست یابند، کارها به نتیجۀ مطلوب نخواهد رسید.

شود مختل، امور دین و دنیا                                       اگر کوتاه فکری، گردد آقا

به یاد آور به هنگام گزینش                                        «اِذا سادَ السُّفَلُ خابَ العَمَل» را

 

4. اَصدَقُ شَیءٍ اَلاَجَل

راست‌ترین چیزها مرگ است.

یاد اجل به زندگی تلخ نمایدت عسل                            کیست به برزخت شود، همره تو به‌جز عمل

وعدۀ مرگ ما بود، راست‌ترین چیزها                            گفت امیرمؤمنان: «اَصدَقُ شیءٍ اَلاَجَل»

 

5. اَکرَمَکُم اَتقیکُم

گرامی‌ترین شما، پرهیزگارترین شماست.

در زندگی‌ات، جفا مکُن با مردم                                   با مرگ، تمام هستی‌ات گردد گم

جُز نام نکو، که حاصل کار نکوست                              بشنو ز علی (ع): «اَکرَمَکُم اَتقیکُم»

 

6. اَلخائِفُ لا عَیشَ لَهُ

کسی که ترسو است، زندگی خوشی ندارد.

لذت نبرد ز عمر، شخص ترسو                                   باشد نگران جان خود از هر سو

بشنو ز علی (ع) کلام کوتاه و نکو                                فرمود که: «اَلخائِفُ لا عَیشَ لَهُ»

 

7. اَلدّاعی بِلا عَملَ کَالقَوسِ بِلا وَتَر

کسی که دیگران را به کار خیر دعوت کند ولی خود عمل ننماید، مانند کمانی است که زه نداشته باشد.

گمراهی که رهنماست، اندرزش بود هدر                       آن واعظ که در خطاست، کی پندش کند اثر

این فرمایش از علی (ع) است، پُر معنی و مختصر:             «اَلدّاعی بِلا عَملَ کَالقَوسِ بِلا وَتَر»

 

8. اَلرَّحیلُ وَشیک

کوچ کردن (از دنیا) نزدیک است.

بُوَد سود عمر تو در کار نیک                                      مبادا شود با تو شیطان شریک

بیا توشه برگیر تا فرصت است                                    که آید ندا: «اَلرَّحیلُ وَشیک»

 

9. الصَّبرُ اَقوی لِباس

شکیبایی، محکم‌ترین لباس است.

علی آن که بعد از نبی خیر ناس                                  ولایش به ایمان مؤمن اساس

چه تشبیه زیبا کند صبر را                                         که فرمود: «الصَّبرُ اَقوی لِباس»

 

10. اَلصِّحَّۀُ اَفضَلُ النِّعَم

تندرستی بالاترین نعمتهاست.

کن شکر، هماره بیش و کم را                                    در سینه، نگه مدار غم را

در شکر خدا، مکن فراموش                                       «اَلصِّحَّهُ اَفضَلُ النِّعَم» را

 

11. اَلعَبدُ حُرٌّ ما قَنَعَ، اَلحّرّ عَبدٌ ما طَمَع

بنده تا وقتی که قناعت می‌کند، آزاده است و آزاده تا هنگامی که طمع دارد، بنده است.

باشد اسیر آزاده‌ای، شد پیشه چون او را طمع                   آزاده است آن بنده‌ای، گر او نباشد با طمع

دل را نماید منجلی، گفتار موزون علی (ع)                      «اَلعَبدُ حُرٌّ ما قَنَعَ، اَلحُرّ عَبدٌ ما طَمَع»

 

12. اَلعاقِلُ لا یَنخَدِعُ

خردمند از هیچ‌کس فریب نمی‌خورد.

می‌شود از عمر خودش مُنتَفِع                                      آنکه شد از غیر خدا مُنقَطِع

هان، زر و زیور مفریبد تو را                                      گوش کُن: «اَلعاقِلُ لا یَنخَدِعُ»

 

13. اَلعَفوُ زَکاۀُ الظَّفَر

گذشت از خطای (دشمن)، زکات پیروزی است.

خصم تو مغلوب تو گردد اگر                                     از رَهِ شُکرانه ازو در گذر

صُلح چو کردی تو، به خاطر سپار                                گفتۀ: «اَلعَفوُ زَکاۀُ الظَّفَر»

 

14. اَلعَفوُ زَینُ القُدرَه

خطابخشی، زیور نیرومندی است.

پیروزی دشمن شکن، یاران حق را رحمت است               عفو خطای دیگران، شُکرانۀ این نعمت است

بخشد خطای خصم را، آن کس که عالی همّت است          فرمایش مولا علی (ع): «اَلعَفوُزَینُ القُدرَۀ» است

 

15. اَلعَقلُ حِفظُ التَّجارِب

خردمندی، استفاده از تجربه‌هاست.

چو روی آورد مشکلات و مصائب                               مبادا که غم‌ها شود بر تو غالب

تو را تجربه، بهترین یار باشد                                      به یاد آر: «اَلعَقلُ حِفظُ التَّجارِب»

 

16. اَلعِلمُ عِلمان عِلمُ الاَبدان وَ عِلمُ الاَدیان

دانش دو رشته است: علم مادّی و علم معنوی

دو علمِ مفید است، از بهر انسان                                  که بخشد سلامت، به هر پیکر و جان

بفرمود حیدر که: «اَلعِلمُ عِلمان»                                   یکی «عِلمُ الاَبدان»، دگر «عِلمُ الاَدیان»

 

17. اَلعِلمُ لا یَنتَهی

دانش را پایانی نیست.

درین عمر کوته، ولی پُر بها                                       به پایان رسد عاقبت راه‌ها

به‌جز راه دانش به قول علی (ع)                                  که فرمود: «اَلعِلمُ لا یَنتَهی»

 

18. اَلعِلمُ مُحیِ النَّفس

دانش، زنده کنندۀ جان آدمی است.

کوشش برای آخرت، از کار دنیا بیش کن                       وارث فراموشت کند، پس فکر خود، از پیش کن

جاهل بود چون مرده‌ای، عالم همیشه زنده است                   «اَلعِلمُ مُحی النَّفس» را، سرمشق درس خویش کن

 

19. اَلعِلمُ یُنجیکَ، الجَهلُ یُردیک

دانش تو را نجات دهد و نادانی در تباهی‌ات اندازد.

جهالت بود، معبری تار و باریک                                  ولی راه دانش، نه تنگ و نه تاریک

به مقصد برد علمت از راه نزدیک                                که: «اَلعُلمُ یُنجیکَ، اَلجَهلُ یُردیک»

 

20. اَلغیبَۀُ جُهدُ العاجِز

غیبت کردن، کوششی عاجزانه است.

هرگز نبوَد غیبت مؤمن جائز                                       غیبت چو کنی عجز تو گردد بارز

بشنو ز علی (ع)، مربّی انسان‌ها                                   فرمایش: «اَلغیبَۀُ جُهدُ العاجِز»

 

21. اَلفَقرُ مَوتُ الاَکبَر

تنگدستی، مرگ بزرگتری است.

در زندگانی آبرو، از مال دنیا برتر است                          لیکن بلای فقر هم، بنیان کن و رنج آور است

از بهر حفظ آبرو، از دخل کمتر خرج کن                        زیرا که هر بخشنده را، «اَلفَقرُ مَوتُ الاَکبَر» است

 

22. اَلقَلبُ مُصحَفُ البَصَر

قلب (انسان) کتابی است که چشم نگارندۀ آن است.

دیده بابِ ورود خیر و شر است                                  راه فیض است و معبر خطر است

دل سیه گردد، از نگاه خطا                                        چون که، «اَلقَلبُ مُصحَفُ البَصَر» است

 

23. اَلکَذِبُ خیانَۀُ

دروغگوئی پیمان‌شکنی است.

جز راست مگوی و جز رَهِ راست مرو                           با هرکه دروغگو بود، یار مشو

زیرا که کند یقین خیانت با تو                                     فرمایش، «اَلکِذبُ خیانَه» بشنو

 

24. اَلمَزاحُ یوُرِثُ الضَّغائِن

شوخی، دشمنی به بار می‌آورد.

بود وقار، از صفات مؤمن                                          شود مزاحِ‌دوستان چو موهن

نقار و دشمنی به بار آرد                                           که «اَلمَزاحُ یوُرِثُ الضَّغائِن»

 

25. اَنفَعُ الکُنُوزِ مَحَبَّۀُ القُلُوب

دوستی دل‌ها، سودمندترین گنج‌هاست.

ز قید و بند دنیا، رها شدن چه خوب است                      چو نور هر طلوعش، مقارن غروب است

محبّت است گنجی، همیشه سودآور                              که، «اَنفَعُ الکُنُوزِ مَحَبَّۀُ القُلُوب» است

 

26. بِئسَ الرَّفیقُ الحَسُود

حسود بدترین دوستان است.

رفیقت چو با تو حسادت نمود                                    تو را زان رفاقت دگر نیست سود

در این باره بشنو کلام علی (ع)                                   که فرمود: «بِئسَ الرَّفیقُ الحَسُود»

 

27. تَمامُ العِلمِ استِعمالُهُ

سود تمام دانش، در به کار بردن آن است.

کسب دانش، گرچه باشد بس نکو                                نیست هرگز، بی عمل، نفعی در او

علم عالم را، عمل کامل کند                                       چون، «تَمامُ العِلمِ اِستِعمالُهُ»

 

28. دَولَۀُ اللِّئامِ مَذَلَّۀُ الکِرام

مسلّط شدن فرومایگان خواری بزرگواران است.

چو کار امّت افتد، به دست مردمی پست                         در آن زمان بزرگان، دهند حرمت از دست

چه خوب گفته مولا، غم نهان خود را                            که «دَولَۀُ اللِّئامِ مَذَلَّۀُ الکِرام» است

 

29. زَکاۀُ الجَمالِ العِفافِ

پاکدامنی، زکات زیبایی است.

چه خوب است، از هر بدی انصراف                             نگهداری خویش، از انحراف

بود عفتت، شکر زیبایی‌ات                                         چو باشد، «زَکاۀُ الجَمالِ العِفافِ»

 

30. زَوالُ الدُّوَلِ بِاصطِناعِ السُّفَل

به روی کار آوردن فرومایگان سبب نیستی دولت‌هاست.

ز فرمانروایان پست و دغل                                        بود نیستی، سرنوشت دول

چه زیباست گفتار مولا علی (ع)                                  «زَوالُ الدُّوَلِ بِاصطِناعِ السُّفَل»

 

31. کَثرَۀُ الهَذرِ تُمِلُّ الجَلیس

بیهوده گویی بسیار، همنشین را افسرده خاطر می‌کند.

اگرچه گفتار تو باشد سلیس                                       دگر کلام تو، چو گوهر نفیس

ولی سخن مگوی، از حد فزون                                    چو «کَثرَهُ الهَذرِ تُمِلُّ الجَلیس»

 

32. کُلُّ عاقِلٍ مَغمُوم کُلُّ عارِفٍ مَهمُوم

هر خردمندی غمناک و هر خداشناسی اندوهگین است.

صالحان در این دنیا، از حقوق خود محروم                      کافران همه ظالم، مؤمنان همه مظلوم

زور ناکسان حاکم، یاوران حق محکوم                           «کُلُّ عاقِلٍ مَغمُوم کُلُّ عارِفٍ مَهمُوم»

 

33. کُلُّ عالِمٍ خائِفٌ

هر دانشمندی (از خدا) می‌ترسد.

ترسد از تک طوفان، آن که آگه از دریاست                     کودکی که نادان است، شادمان و بی‌پرواست

باشد از خدا ترسان، عالمی که با تقوی است                    «کُلُّ عالِمٍ خائِف» پند دلکش مولا است

 

34. لا حُلَلَ کَالآداب

هیچ زیوری مثل ادب نیست.

این خال و خط تو، جمله نقشی است بر آب                    دنیا نفریبدت، سراب است، سراب

باشد ادب و دانش تو، زیور تو                                   فرمود علی (ع): «لا حُلَلَ کَالآداب»

 

35. ما خَیرٌ بِخَیرٍ بَعدَهُ النّار

در آن کامرانی که آتش دوزخ به دنبال دارد، خیری نیست.

فریبا، ظاهر دنیاست، هشدار                                       که زهرش، از تو پنهان است چون مار

گناه آلوده لذّت‌ها، خوشی نیست                                 که «ما خَیرٌ بِخَیرٍ بَعدَهُ النّار»

 

36. ما کُلُّ رامٍ یُصیب

هر تیراندازی تیرش به هدف نمی‌نشیند.

نشد گر تو را آرزویت نصیب                                     مبادا شوی بی‌قرار و شکیب

چه زیباست اینجا کلام علی (ع)                                  که فرمود: «ما کُلُّ رامٍ یُصیب»

 

37. مَن اَظهَرَ فَقرَهُ اَذَلَّ قَدرَهُ

کسی که تهیدستی خود را ظاهر کند، از ارزش خود می‌کاهد.

هرگز مکن اظهار به بیگانه و خویش                             فقر خود اگرچه هست حال تو پریش

«مَن اَظهَرَ فَقرَهُ اَذَلَّ قَدرَهُ»                                           در زندگی‌ات، یاد مکن از کم و بیش

 

38. مِن اَعظَمِ الفَجایِع اِضاعَۀُ الصَّنایِع

از بزرگ‌ترین مصائب دردناک، تباه ساختن هنر و صنعت است.

قوای زورمندان، با آن همه فجایع                                صنایع ملل را، یکسر نموده ضایع

بسوخت قهر آنان، محصول نسل‌ها را                                 «مِن اَعظَمِ الفَجایِع اِضاعَۀُ الصَّنایِع»

 

39. مِن اَفحَشِ الخیانَۀِ خیانَۀُ الوَدایِع

زشت‌ترین خیانت، خیانت در امانت است.

هرکس امانتت را، تلف نمود و ضایع                            با او رفاقت تو، دگر کجاست نافع

بشنو کلام مولا، که بهترین کلام است                            «مِن اَفحَشِ الخیانَۀ خیانَۀُ الوَدایِع»

 

40. مَن عاشَ ماتَ

هر زنده‌ای را مرگ در می‌یابد.

مشو غرّه زین پنج روزه حیات                                    که این زندگانی ندارد ثبات

به پایان رسد عاقبت عمرها                                       هماره به یاد آر: «مَن عاشَ ماتَ»

Print
674 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com