بازتاب احادیث نبوی در کلام راجی کرمانی - قسمت دوم

بازتاب احادیث نبوی در کلام راجی کرمانی - قسمت دوم

احمد امیری خراسانی

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید باهنر کرمان

اشاره:

ضعف مهمی که در این بخش مقاله مشهود است، بیگانگی نویسندۀ محترم با متون حدیثی است. منابعی مثل «احادیث مثنوی» و «تحلیل اشعار ناصرخسرو» به هیچ روی نمی‌توانند سند دست اول حدیثی محسوب شوند. ضمن این که آوردن سند سنی برای احادیث یک کتاب شیعی خلاف روش علمی است؛ زیرا علی القاعده محقق در پی کشف مصادر فکری شاعر است و شاعرمورد بحث، بر اساس متون شیعی به سرودن شعر مذهبی روی آورده است.

 

قسمت نخست

الف) جلوۀ احادیث

در این بخش ابتدا ابیات راجی ذکر می‌شود سپس احادیثی که از آن‌ها بهره گرفته است، آورده می‌شود.

ندانم چه لطف اندرین خاک داشت        که بر سیرت خویش او را نگاشت

(حمله، ص 4)

ان الله خلق آدم علی صورته.

(احادیث مثنوی، ص 213) (10)

 زبان را کلید امید آورم                       به گنج نهانی کلید آورم

(حمله، ص 5)

به گنج نهانی زبانش کلید                    ز سیماش راز نهانی پدید

(همان، ص 13)

ان لله تحت الارض (العرش) کنزاً (کنوزاً) مفاتیح‌ها السنة الشعراء.

چنین گفت کز اهل بیت من است          چو ایشان به من یک دل و یک تن است

(حمله، ص 13)

راجع به سلمان فارسی است:

ان سلمان منا اهل البیت.

(تحلیل اشعار ناصرخسرو، محقق، ص 29 به نقل از سفینة البحار قمی، ج 1، ص 647)

به بویی که آید ز ملک قرن                  به خلق خلیق و به حسن حسن

(حمله، ص 16)

به من از یمن تازه فیضی رسید                مشامم از آن بوی رحمن شنید

به من می‌وزد از فضای یمن                    شمیم جهان داور ذوالمنن

(همان، ص 268)

همی گفت کاید مرا بر مشام                    ز سوی یمن هر شب و صبح و شام

به من بوی رحمان فرد مجید                    مشام دل از نکهت او شنید

(همان، ص 270)

ببوسید خاک و برآمد زجا                     که آید از این خاک بوی خدا

دریغا ز دلدار و از روی او                    که زین خاک می‌بشنوم بوی او

(همان، ص 271)

راجع به اویس قرنی است که به سه صورت زیر نقل شده است.

الا ان الایمان یمان و الحکمة یمانیة و اجد نفس ربکم من قبل الیمن.

(احادیث مثنوی، ص 73، به نقل از مسند احمد، ج 2، ص 541)

انی لاجد نفس الرحمان من جانب الیمن.

(مأخذ قبل، به نقل از احیاء العلوم، ج 3، ص 153)

تفوح روائح الجنه من قبل قرن.

(مأخذ قبل به نقل از سفینة البحار، ج 1 ص 53)

منم خادم دختری کز شرف                   ستاید مر او را شه من عرف

(حمله، ص 47)

دلیران بطحا سنان‌ها به کف                   که ریزند خون شه من عرف

(همان، ص 64)

و نیز صفحات، 116،135،245 و 270

ظاهراً اشاره به احادیث زیر است:

من عرف نفسه فقد عرف ربه.

که منسوب به حضرت علی (ع) است و با تعبیر اذا عرف نفسه جزو احادیث نبوی آمده است. (احادیث مثنوی، ص 167)

من عرف الله کل لسانه.

(احادیث مثنوی، ص 67 به نقل از المنهج القوی، جلد 2، ص 580)

ز مکرش ابوبکر شد سوی غار                 ز افسون او ناله زد سوسمار

(حمله ص 58)

مصراع اول اشاره به ثانی اثنین دارد (توبه، آیه 40) مصراع دوم: در احوال پیغمبر (ص) آمده است که سوسمار با او تظلّم کرد. در دعا آمده است:

اللهم صل علی من کلمه الضب فی مجلسه مع اصحابه اللهم صل من تشفع الیه الظبی بافصح کلامه (فرهنگ تلمیحات، دکتر شمیسا، ص 522، به نقل از دلایل الخیرات، ص 63)

حضرت به سوسماری که در نزد اعرابی بود گفت: یا ضب من ربک؟ سوسمار گفت: خدای کائنات. پیغمبر (ص) فرمود و من انا یا ضب؟ سوسمار گفت: محمد بن عبدالله. پیغمبر فرمود: که را عبادت می‌کنی؟ سوسمار گفت: خدا را و تو را و اعرابی اسلام آورد. (مأخذ قبل، ص 523)

در شهر علم از که شد ارجمند؟                 در کفر از حصن خیبر که کند؟

(حمله، ص 72)

خدا با خداوندش همراز بود                     در علم یزدان بر او باز بود

(همان، ص 157)

ندانم که در رزم رزم آور است                            که علم پیمبر بدو یاور است

(همان، ص 243)

چون یزدان در علم بر من گشود                 به یزدان که او آن در علم بود

(همان، ص 291)

انا مدینه العلم و علی بابها، فمن اراد العلم فلیأت الباب.

(احادیث مثنوی، ص 37 به نقل از جامع الصغیر و کنوز الحقایق)

منم آنکه فرمود در شأن من                       به فرمان یزدان شه ذوالمنن

که مهر حسینم چو جان در تن است             منم از حسین و حسین از من است

(حمله، ص 115)

اشاره به سخن مشهور حضرت رسول (ص) دارد:

حسین منی و انا من حسین.

ز دست قسیم جحیم و بهشت                     به دوزخ شوی یار با دیو زشت

(حمله، ص 81)

در آن روز از قاسم خلد و نار                      همه نار شد قسمت روزگار

(همان، ص 154)

رود داوری سوی این کار زار                       که او هست قسمتگر خلد و نار

(همان، ص 174)

دهد خوب را زشت و بر زشت زشت               بود او قسیم جحیم و بهشت

(همان، ص 185)

به لشکر تو این مال قسمت نما                       که هستی تو در عرش قسمت نما

(همان، ص 250)

قال رسول الله (ص) لعلی:

انت قسیم الجنه و النار.

(تحلیل اشعار ناصر خسرو، محقق ص 82، به نقل از بحار الانوار ج 9)

امین گشت در درگه کبریا                       به اقرار الاعلی لافتی

برآمد نوا از همه ماسوا                           به آیین الاعلی لافتی

کسی نیست جز او خداوندگار                  نه تیغ است رخشنده چون ذوالفقار

(حمله، ص 112)

و نیز صفحات 157، 166، 183، 248 و 304

اشاره به حدیث معروف و مشهور دارد:

لافتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار.

بخوانده رسول خدای جهان                  تو را سید شاب (شباب) اهل جنان

(حمله، ص 117)

الحسن و الحسین سیدا شباب اهل الجنه.

(تحلیل اشعار ناصر خسرو، محقق، ص 71، به نقل از جامع الصغیر، ج 1)

ز مدح شه لو کشف راز گو                   ز محراب و معراج او بازگو

(حمله، ص 139)

اشاره به سخن معروف مولا علی (ع) دارد:

لو کشف الغطاء ما ازددت یقیناً.

کند سوی خورشید گر کج نگاه                به مشرق زمین باز گردد ز راه

(حمله، ص 141)

در حدیث رد الشمس آمده است:

ان علیا بعثه رسول الله (ص) فی حاجۀ فی غزوۀ حنین و قد صلی النبی العصر و لم یصلها علی فلما رجع وضع رأسه فی حجر علی (ع) و قد اوحی الله الیه فجلله بثوبه فلم یزل کذلک حتی کادت الشمس تغیب ثم انه سری عن النبی (ص) فقال اصلیت یا علی فقال لا فقال النبی (ص) اللهم رد علی علی الشمس فرجعت حتی بلغت نصف المسجد.

پیغمبر (ص) خورشید را برای حضرت علی (ع) برگرداند تا نماز کند.

(احادیث مثنوی، ص 173 به نقل از بحارالانوار، ج 6)

رسولی که لولاک در شأن اوست                  خدیوی که جبریل دربان اوست

(حمله، ص 144)

نبودی گر او آسمانی نبود                            زمین و زمان و مکانی نبود

همه آفرینش از او شد پدید                         جهان آفرین بهر او آفرید

(همان، ص 190)

و نیز صفحات 10، 26، 193 و 296

اشاره دارد به حدیث معروف:

لو لاک لما خلقت الافلاک

(احادیث مثنوی، ص 172) (11)

ز تیغت چنان قدر ایمان فزود                       که ایمان سر فخر بر عرش سود

به گیتی از امروز تا رستخیز                           عبادات و طاعات اهل تمیز

نیرزد به یک ضرب شمشیر تو                        بود کم ز تیغ جهانگیر تو

به نام خداوند بی‌ضد و جنس                         بود بهتر از طاعت جن و انس

(حمله، ص 155)

ز قالوا بلی تا گه رستخیز                              عبادات و طاعات اهل تمیز

درون دو گیتی همه هر چه هست                  نیرزد ثوابش به آن ضرب دست

(همان، ص 314)

اشاره به سخن معروف حضرت رسول (ص) است:

ضربه علی فی یوم الخندق افضل من عبادة الثقلین.

به امر نبوت تویی پیش بین                            خدا را ولی و مرا جانشین

(حمله، ص 156)

همه عهد من عهد و پیمان اوست                    که فرمان من آنچه فرمان اوست

به عهد من آر کس بپیچید                              سر بود دشمن داور دادگر

(همان، ص 296)

من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم و آل من والاه و عاد من عاداه

(احادیث مثنوی، ص 224 به نقل از مسند احمد (ج 4 و جامع صغیر ج 2 و کنوز الحقایق)

سراینده قول فزت و رب                               چو بشنید پر خنده بگشاد لب

(حمله، ص 157)

اشاره به سخن معروف حضرت علی (ع) است که به هنگام شهادت فرمودند:

فزت و رب الکعبه.

هویدا ز هر ظلمتی گشته نور                          ز هر پرده‌ای کرده حسنی ظهور

(حمله، ص 165)

ان الله تعالی خلق خلقه فی ظلمه فالقی علیهم من نوره فمن اصابه من ذلک النور اهتدی و من اخطاه ضل. 

(احادیث مثنوی، ص 6 به نقل از جامع صغیر ج 1 و فتوحات مکیه ج 2)

کز آغاز او عقل را راه نیست                      ز انجام او وهم آگاه نیست

(حمله، ص 193)

لا یدرکه بعد الهمم و لایناله غوص الفطن. (نهج البلاغه، خطبه اول)

ره بندگی را پذیرفته‌ام                             که ترک خدایی خود گفته‌ام

نخستین مرا بندۀ خویش خواند                   پس آنگه به تخت رسالت نشاند

(حمله، ص 208)

ظاهراً اشاره به:

اشهد ان محمداً عبده و رسوله

در این رزم ما را سر آمد زمان                     همانا بود بودنی بی‌گمان

(حمله، ص 222)

جف القلم بما هو کائن

(احادیث مثنوی، ص 38، به نقل از مسند احمد، ج 1 و کنوز الحقایق)

چه خوش گفت دانشور رازدان                ذهاب و ذهب دار و مذهب نهان

(حمله، ص 266)

متأثر از شعر مولاناست که می‌فرماید:

در بیان این سه کم جنبان لبت                 از ذهاب و از ذهب وز مذهبت

مضمون سخن اقتباس از عبارتی است که آن را بعضی از مفسران حدیث می‌دانند و برخی از سخنان حضرت امام صادق (ع):

استر ذهبک و ذهابک و مذهبک.

(شرح مثنوی، دکتر محمد استعلامی، ص 262)

گذارم کنون در میان شما                            من این اهل بیت و کلام خدا

هر آن کس به این هر دو شد یار دوست         به دارای یزدان که یار من اوست

هر آن کس ز پیوند ایشان گذشت                   به دیو لعین تا ابد یار گشت

(حمله، ص 296)

که پیغمبر ما سپارد به ما                            دو چیز گران‌مایۀ پر بها

(همان، ص 297)

انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی.

این حدیث به طرق دیگر نیز آمده است.

از جمله: انی تارک فیکم خلیفتین کتاب الله حبل ممدود ما بین السماء و الارض و عترتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. (تعلیقات حدیقه، ص 398 به نقل از جامع الصغیر، جلد 1 ص 4).

و نیز: انی تارک فیکم امرین. ان اخذتم بهما لن تضلوا کتاب الله و اهل بیتی عترتی، ایها الناس اسمعوا و قد بلغت انکم ستردون علی الحوض فأسألکم عمّا فعلتم فی الثقلین. (اصول کافی، ج 2 ص 57) و نیز مراجعه شود به الرسالة العلیه، ص 29.

قسمت سوم

منبع: نورمگز

Print
460 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com