بازتاب احادیث نبوی در کلام راجی کرمانی - قسمت سوم

بازتاب احادیث نبوی در کلام راجی کرمانی - قسمت سوم

احمد امیری خراسانی

استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید باهنر کرمان

قسمت نخست

قسمت دوم

 

اشاره: در این بخش، نویسندۀ محترم جمع‌آوری خوبی انجام داده است؛ اما در خوانش ابیات یا ثبت آنها دچار مشکل شده و ابیات راجی، با اشکالات فراوان ثبت و ضبط شده است. کوشیدیم این نقیصه را برطرف کنیم.

ب) جلوۀ عرفان:

مباحث عرفانی و نکته‌های آن در کتاب حملۀ حیدری قابل تأمل است. بستر کلام راجی حول محور زندگی حضرت رسول (ص) و مولا علی (ع) می‌چرخد و گاهی نیز به وقایع جان‌سوز کربلا اشاره می‌کند و سخن از دین و مذهب و نشر احکام اسلامی است و با توجه به این که عرفان اسلامی آبشخوری جز دین و مذهب و قرآن ندارد؛ تقریباً همۀ سخنوران فارسی زبان خمیر مایه‌هایی از عرفان در کلامشان موجود است که راجی کرمانی نیز مستثنی نیست.

اشارات عرفانی در کلام راجی به دو گونه جلوه کرده است:

1. در ساقی‌نامه‌ها که به صورت واضح و آشکار و با ذکر اصطلاحات و کلمات عرفانی، مشربی از عرفان را در کلام خود بروز داده و عذوبت سخنش را با شهد عرفان و اصطلاحات آن آمیخته است. به طوری که در ساقی‌نامه‌ها سخن راجی درون‌گرا می‌شود.

2. در لابلای اشعارش گاهی به صورت مفهومی و گاهی با ذکر بعضی از اصطلاحات عرفانی، سخن خویش را با عرفان پیوند داده است.

کثرت اصطلاحات عرفانی، به ویژه در ساقی‌نامه‌ها، بیانگر آن است که راجی با عرفان اسلامی آشنایی داشته و چه بسا که حلاوت آن را نیز چشیده باشد که من لم یذق لم یدر. اشارات گوناگونی که در اشعارش به عارفان شاعر و شاعران عارف دارد، نمایانگر آن است که راجی با آثار این بزرگان آشنایی کامل داشته است و بی‌شک عرفان آن‌ها نیز بر سخن او تأثیر نهاده است.

گاهی نیز در سرآغاز سخن و در ابتدای هر داستان و ذکر واقعه‌ای به فراخور، ابتدا به وادی اصطلاحات عرفانی گام می‌نهد و از پیر مغان، شراب فنا و بی‌خودی می‌طلبد و ضمن خطاب به مغنّی، و استمداد از او ادامۀ سخن را پی می‌گیرد.

در کلام راجی، اصطلاحاتی همچون جام، صاف، درد، نوش، مغنّی، میخانه، جان، ساقی، می دیر، خرابات، مست، ساغر، رخ، نقاب، می گسار، می‌پرست، جانانه، یار، دلدار، آتش تابناک، خم، بیدل، عکس، رخ یار، مطرب، رند، محرم، ماسوا، خرقه، راز، زرق و شید، خراب، میناب، جام مغان، آتشین آب، دردی آشام، خروش، نشئه، جوش، دل، می‌فروش، جرعه، باده لعل رنگ، می سرخگون، آب خم، لاله گون، ره توبه، ره زهد، دلق ریایی، پیر خرابات، دریای دل، خودپرستی، طنازی، صهبا، کشف راز و سالک زیاد به چشم می‌خورد که برخی از این اصطلاحات، عناصری غنایی همچون خرابات، ساغر، جام، خانقه و برخی همچون درّ راز، گنج اسرار، درّ اسرار، نقش بیم و امید، جان، محرم، می طهور و آتش طور، عناصری تجریدی و انتزاعی به شمار می‌روند.

در بیش از بیست ساقی‌نامه که در کلام راجی شکل گرفته است؛ تماماً سخن از درون‌گرایی و عرفان است. همچنین در چند مورد هم با اصطلاح خطاب به مغنّی، باز به ذکر نکاتی عرفانی پرداخته است. در این‌جا به چند مورد از اشعار او که در ساقی‌نامه‌ها سروده شده است و در برگیرندۀ نکات ظریف عرفانی است اشاره می‌رود.

در این بارگه جای هشیار نیست                                   در این بزم هشیار را بار نیست

مگر مطرب عیش رایی زند                                        در این پرده بی‌خود نوایی زند

در این پرده من را نماید رهی                                     ز راز نهانم دهد آگهی

مغنّی از این پرده بنواز ساز                                         که گردید رزم‌آفرین رزم ساز

شراب وصال از دم شیر نوش                                     میناب از آب شمشیر نوش

ز نوک خدنگ و سنان شاه جو                                   ز خون چهره از رنگ هستی بشو

ز خمّ کمند ابروی یار بین                                          ز تیر و سنان قدّ دلدار بین

به زیر سم باره آرام جو                                             چه جستی وصال دلارام جو

نگاه نگار از پر تیر بین                                              رخ یار از برق شمشیر بین

ز نوک سنان سینه را طور کن                                      دل از آتش تیغ پر نور کن

ز تن بگذر و در تن آور روان                                     ز جان بگذر و ساز جان جاوادان

نمایی چو ترک تن و ترک سر                                    در این بزم شاید که یابی خبر (حمله، ص 97)

یکی از اصطلاحات مهم عرفانی که در سرتاسر این کتاب، موج می زند، اصطلاح راز است. این کلمه، بیش از چند صد بار در معانی مختلف در کلام راجی تکرار شده است که بیش‌ترین بار معنایی آن، عرفانی است.

وقتی راز باشد، لوازمی دارد. مسألۀ محرم و نامحرم مطرح می‌شود، اظهار و اختفای آن هر دو عوارضی دارد.

رازها را گر نیازی در میان                                          درک‌ها را تازه کن از قشر آن (مثنوی، دفتر پنجم، بیت 7)

آیا هر چیز که مخفی و مجهول باشد راز است؟ راز، وقتی راز است که به حیرت بینجامد، اگر جهان رازی نداشت، حیرت هم وجود نداشت. بنابراین، رازها بر دو نوعند: رازهای نازل و رازهای اعلا.

رازهای نازل مثل بعضی مجهولاتی که در اجتماع با آن‌ها سر و کار داریم؛ حیرت‌آور نیستند. ولی راز به معنی عارفانه‌اش از جایی متّولد می‌شود که با حیرت آغاز می‌شود. راز را باید با راز دان در میان نهاد. اهلیت می‌خواهد تا راز را درک کند. به قول مولانا:

گفت هر رازی نشاید باز گفت                                    جفت طاق آید گهی گه طاق جفت

در بیان این سه، کم جنبان لبت                                    از ذهاب و از ذهب و وز مذهبت (مثنوی، دفتر اول، بیت 1045)

و یا این که:

راز جز با راز دان انباز نیست                                       راز اندر گوش منکر راز نیست (مثنوی، دفتر هشتم، بیت 9)

عارف رازدار در حیرت می‌گریزد؛ لذا راز حیرت آور، مطلوب عارف است

قدح چون دور من گردد به هشیاران مجلس ده                مرا بگذار تا حیران بماند چشم بر ساقی (سعدی)

یکی از این رازها، راز عشق است که به زعم عارف، اساس و محور هستی و خلقت است که عارف می‌خواهد مخفی بماند.

شرح تو غبن است با اهل جهان                                  همچو راز عشق دارم با جهان (مثنوی، دفتر پنجم، بیت 7)

چون ز راز و ناز او گوید زبان                                    یا جمیل الستر خواند آسمان (مثنوی، دفتر سوم، بیت 4732)

در این‌جا چند مورد از مواردی که راجی به راز اشاره کرده است؛ ذکر می‌شود:

در گنج اسرار از او گشت باز                                      از او آشکار است پوشیده راز (حمله، ص 4)

گشایم به صاحبدلان راز دل                                       زنم راه دل‌ها به آواز دل (همان، ص 5)

درون حرم محرم راز بین                                           ز ساقی تو بر ما سوا ناز بین (همان، ص 5)

از این راز بهتر که بندیم لب                                       که خورشید رخشان نتابد به شب (همان، ص 9)

به گنج نهانی زبانش کلید                                           ز سیماش راز نهانی پدید (همان، ص 13)

کنون آن که او هست دانای راز                                   همه راز پنهان به من گفت باز (همان، ص 17)

به نزد پیمبر ز راز نهفت                                            همه هر چه بگذشته بُد باز گفت (همان، ص 19)

پیمبر ز هر سو بسی بنگرید                                        بسی راز پنهان ز هر گوشه دید (همان، ص 33)

به صاحب‌دلان شرح این راز گو                                  به دلدادگان این نوا بازگو (همان، ص 48)

مغنّی به یارای از این پرده راز                                      که شد پرده از چهرۀ یار باز (همان، ص 49)

دلم محرم راز دلدار کن                                            در آن پرده‌ام محرم راز کن (همان، ص 50)

ز راز نهان سوی دانای راز                                         نهانی سر راز را کرد باز (همان، ص 51)

نبی شد به سوی شبستان راز                                       سر راز بگشاد با بی نیاز (همان، ص 51)

به خلوتگه راز چون شد به راز                                    ز دیدار او دیده‌اش گشت باز (همان، ص 63)

به سوی امام از پی التماس                                         سر راز بگشاد با حق شناس (همان، ص 74)

ز اعجاز سر دفتر اهل راز                                          نمایم سر دفتر راز باز (همان، ص 88)

چو راز خداوند آمد به بن                                         ز راز خدا باز گویم سخن (همان، ص 126)

به دیر مغان دیگر این راز کرد                                     در دیر را این سخن باز کرد (همان، ص 133)

که می‌آید از طور گفتار نار                                         ندانم که گردد دگر راز دار (همان، ص 141)

از آن راز بس ننگ دارد قلم                                        که گوید ز آورد ضحاک و جم (همان، ص 362)

همان‌طور که گفته شد، اصطلاح راز در منظومۀ حملۀ حیدری بسیار فراوان به کار رفته است که فقط به ذکر چند مورد بسنده شد.

وقتی سخن را با نام خدا آغاز می‌کند؛ این‌گونه به وادی عرفان پای می‌نهد:

به نامی گشایم سر نامه باز                                         که زان نام هر نامه شد سرفراز

به میخانه و کعبه هشیار و مست                                  به آن نام نامی بر آرند دست

حریف هنر پرور و شیخ جام                                      به آن نام گیرند تسبیح و جام

به دیر و به میخانه هر رند و مست                               به آن نام گیرند ساغر به دست

به دیر مغان شاهد می‌فروش                                       به نامش کند بادۀ ناب نوش

چو بر نام او ساقی ماهرو                                          ز خم ریخت می در سفالین سبو

سبو چون خم باده مستی نمود                                    چو ساقی سبو می ‌پرستی نمود

سبو را چنان کار بالا گرفت                                        که بر دوش دُردی کشی جا گرفت

دهی گر به آن نام صهبا به من                                     به زرّینه جام ای بت سیم تن،

فرازم کله گوشه بر مهر و ماه                                      چو سیمین عذاران زرّین کلاه... (حمله، ص 48)

در پرهیز از زهد ریایی و رهایی از ترویز و اجتناب از ریا کاران سخن می‌گوید و راهی به سوی دردی کشان می‌طلبد تا صافی دل شود و رنگ ترویز را از جامه بشوید و با نوشیدن می معرفت، ننگ و نام بر باد دهد و خرقه و دفتر را رهن می بنهد و دربانی دیر را گردن نهد:

دل از مفتی و شیخ طرفی نبست                                   نی آر و می آر و مغ و می‌پرست

مرا سوی دردی کشان راه ده                                      ز صافی دلانم دل آگاه ده

ز می جامۀ زهد و زَرقَم بشو                                      مرا سوی میخانه بنمای رو

که سرمست در کوی میخانه دوش                               چنین گفت با می‌کشی می‌فروش

دلی کو خراب از میناب نیست                                    مگو دل که غیر از گل و آب نیست

چو اندرز راویم در گوش شد                                     همه زهد و زرقم فراموش شد

چنین گشت اندرز اویم پسند                                      که بگسستم از سبحه و زهد و پند

به دیر مغان آمدم رایگان                                           رسیدم به نزدیک پیر مغان

مغ و می کش آورد مینا و جام                                    که می نوش و بر باد ده ننگ و نام

به آهنگ مستان سرودی سرود                                    به یک نغمه دین و دلم را ربود

چو بر ساغرم بادۀ ناب ریخت                                    ز دل بند تزویر و زرقم گسیخت

چو با چنگ و می‌گشت رامشگرم                                به می رهن شد خرقه و دفترم

به یک جرعه‌ام آن‌چنان کرد مست                               که گشتم به پیر مغان می ‌پرست (حمله، ص 48)

موارد دیگر در این خصوص را می‌توان در صفحات، 89، 143 و 278 ملاحظه کرد.

به هنگام مدح مولا علی (ع) با نوایی عارفانه، بزم این مدح را می‌گستراند و باز به دنبال زدودن ننگ و نام و پرهیز از عارفان و زاهدان ریایی است:

مگر ساقی بزم جامم دهد                                          رهایی ز تزویر و دامم دهد

به یک جرعه می هستی‌ام طی کند                                دلم چون درون خم می‌کند

ره آشتی را نشانم دهد                                              نشانم ز دیر مغانم دهد

به کوی خرابات مستی کنم                                        به دیر مغان می‌پرستی کنم

لبم از لب یار نوشد شراب                                         دهانم از آن لب شود نشئه یاب

اگر سینه زان نشئه آرم به شور                                     شود سینه‌ام رشک سینای طور

از آن ناله گردد دلم پر ز شور                                     شود غیرت نالۀ نخل طور

ز مدحش زبان را منوّر کنم                                        حدیثی ز ساقیّ کوثر کنم (حمله، ص 81)

او از ابتدا که دایۀ دهر به او نوشانده است؛ با عشق مأنوس گردیده است و دلش در بند یار مانده و سری را که فدایی معشوق نباشد؛ لایق دار و چاه عدم می‌داند. از روز الست، عهد با خراباتیان بسته است و نشئه‌ای که وجود او را لبریز کرده است؛ از لب یار است نه از لب جام.

مرا دایۀ دهر چون شیر داد                                         در ِ عشقبازی به رویم گشاد

دلی کو گرفتار دلدار نیست                                        سری کو فدای ره یار نیست،

مکافات آن بر سر دار به                                           به چاه عدم آن نگونسار به

مریزاد دستی که روز الست                                        مرا با خراباتیان عهد بست

که روز الستم به پیر مغان                                           شراب مغان آمدم ارمغان

لبم از لب یار شد نشئه جوی                                      نه از صاف مینا و دُرد سبوی (حمله، ص 89)

در باب توکل، که یکی از اصطلاحات بسیار معروف و رایج عرفان است که عارف خود را در مقابل خداوند، کالمیت بین یدی الغّسال می‌داند؛ سخن می راند و توکل را زبان حضرت رسول (ص) بازگو می‌کند که بر مذاق عارفان، خود و کار خود را به خدا می‌سپارد و در هر کاری از او مدد می‌جوید که من یتوکل علی الله فهو حسبه.

ز روز ازل کارم آراسته                                              پسندیده‌ام آنچه او خواسته

وی از کار من هر زمان آگهست                                  به هر جایگه مر مرا همرهست

چو دانست یار من از کار من                                      کند هر چه باشد سزاوار من

چو او هست هر جای همراه یار                                  که پنهان و پیداست آگه ز کار

تهی هستم از هستی خویشتن                                      لب نیستی بستم از ما و من

کسی گر به او آشنایی کند                                         کجا خویش کار خدایی کند

از این کار گرم است بازار من                                     که او هست آگاه از کار من

به حال من آگاهی او بس است                                   چه حاجت که کارم به دیگر کس است (حمله، ص 106)

هنگامی که در فضیلت حضرت امیر (ع) و حدیث معراج سخن می‌گوید؛ باز به وادی عرفان پای می‌نهد و این بار به تأسّی از هاتف اصفهانی که در ترجیع بند معروفش سلوک عرفانی پیشه کرده است؛ او نیز شبانه به دیر مغان می‌رود و با پیر مغان که ساغر معرفت می‌نوشاند؛ همراز می‌شود. از پیر مغان می‌آموزد که دل از زرق و زهد ریایی بپیراید و ...

به دیر مغان دوش دامن کشان                                     روان آمدم سوی پیر مغان

بدیدم مر او را چو مستان مست                                  به دستی صراحی و ساغر به دست

بپرسیدمش از حلال و حرام                                       به رویم بخندید و برداشت جام

به من داد و گفتا به من دار گوش                                 گرت هست گوش نصیحت نیوش

دل از زرق و زهد ریا پاک کن                                    گریبان سالوس را چاک کن

بیفکن ز تن خرقه و طیلسان                                       به جز نام ساقی مبر بر زبان

به دامان رندان ساقی پرست                                       چو ساقی پرستان بیاویز دست

به جز راه میخانه راهی مپوی                                      به جز جام و جز باده چیزی مگوی

به جز خط خوبان مخوان دفتری                                 سوادی مخوان جز خط دلبری (همان، 143)

و بعد از نصایح پیر می‌فروش که بسیار زیاد است، از او می‌خواهد که آیتی جز خط و زلف یار نبیند و خیالی جز وصل یار نخواهد. روی دلدار را با چشم مست ببیند و به هر قبله‌ای نماز نیاورد؛ مگر قبلۀ ابروی یار. دفتری جز خط خوبان و دلبران نخواهد و سروی جز سرو قامت دلبر و ماهی روی مه پیکر یار نبیند. باز بر مذاق هاتف اصفهانی به اوصاف آن شب وصال می‌پردازد و چنین ادامۀ سخن می‌دهد:‌

که آمد برون بهر دُردی کشان                                     ز میخانه سر مست پیر مغان

سبوی سفالین پر می به دوش                                     به چنگ و غزل در فغان و خروش

مغانش روان گشته اندر رکاب                                     چو پیر مغان جمله مست و خراب

یکی مست مست و یکی نیم مست                              یکی می کش و دیگری می‌پرست

یکی گشته چون سرو دامن‌کشان                                 یکی بر زده دامن طیلسان

یکی می کش و دیگری می‌فروش                                یکی می کش و دیگری دُرد نوش ...

یکی لب پر از خنده و می به جام                                می جام خندان ز شوقش مدام

یکی نکته دان و یکی بذله‌گو                                      یکی نو خط و دیگری ساده‌رو ...

که مستان صراحی و ساغر کشم                                  به هستی خط نیستی در کشم ... (همان، 243)

و باز در همین مقوله در صفحۀ 286 کتاب نکات ریز عرفانی را مطرح می‌نماید. در پایان سخن، دست حاجت و نیاز به سوی ساقی می‌گشاید و از او می‌خواهد که با نوشاندن می، آرام گردد و ...

بده ساقیا بادۀ دلگشا                                                که دل تنگ گردید زان تنگنا

از آن می به جان من آرام ده                                       دلم زان نوای دل آرام ده

ز درد خمم چارۀ کار کن                                          ز راز نهانم خبردار کن

چنانم بکن زان میناب مست                                       چو رندان مستان ساقی پرست

برآرم سوی چرخ دست ستیز                                      فلک را سراسر کنم ریز ریز

از آن جام بر ساغرم آب ریز                                       به جامم از آن بادۀ ناب ریز

که سازم از آن باده جان جاودان                                  از آن می مرا تازه گردد روان

ز می بر تنم آر جانی دگر                                          به جسمم روان کن روانی دگر

که جان را از آن باده آسایش است                               از آن می دو گیتی در آسایش است (همان، 355 ـ 365)

چون مباحث عرفانی این منظومه زیاد و در خور دقت است و مجال این نوشته، نقل همۀ آن‌ها را بر نمی‌تابد؛ لذا از ذکر تمامی آن موارد خودداری شد. در باب نکات عرفانی دیگر این منظومه، می‌توان به صفحات زیر مراجعه کرد:

143، 144، 149، 152، 165، 202، 264، 265، 286، 290، 303.

متأثر شدن از شاعران عارف نیز در منظومۀ راجی به چشم می‌خورد که بی‌شک نشان می‌دهد که وی آثار عارفان بزرگ را دیده و از این طریق نیز با عرفان خو گرفته است، از جمله:

به میخانه آی و میناب نوش                                       ز جام مغان آتشین آب نوش (همان، 5)

«آتشین آب» متأثر از حدیقۀ سنایی است که سنایی در آن‌جا از عشق به آب آتش فروز تعبیر کرده است

آب آتش فروز عشق آمد                                          آتش آب سوز عشق آمد (حدیقه، 326)

در چند مورد هم از مولانا متأثر شده است؛ از جمله:

چه خوش گفت دانشور رازدان                                   ذهاب و ذهب دار و مذهب نهان (حمله، 266)

که متأثر است از این بیت مولانا:

در بیان این سه کم جنبان لبت                                     از ذهاب و از ذهب و ز مذهبت (مثنوی، دفتر اول، بیت 1045)

به هنگام شرح آمدن قاصد حضرت پیغمبر (ص) به نزد خسرو پرویز و دریدن نامه توسط خسرو گوید:

که کس را چه یارا در ایام من                                     برد نام خود برتر از نام من (حمله، 162)

که متأثر از نظامی است در همین مقوله در داستان خسرو و شیرین می‌گوید:

که را زهره که با چندین سپاهم                                   نویسد نام خود بالای نامم (خسرو شیرین، 437)

متأثر شدن از شاعران دیگر را می‌توان در صفحات زیر از حملۀ حیدری ملاحظه کرد:

مولانا: 49، نظامی گنجوی: 163 و 355، سعدی: 19 و 215، نظیری: 140، هاتف اصفهانی: 143 و 286 و فردوسی: 304 و 305 که علاقهمندان می‌توانند به منابع مذکور مراجعه نمایند.

نتیجه‌گیری:

ابزار کار شاعر کلمات است که به وسیلۀ آن عواطف، احساسات و اندیشه‌های بلند خود را به دیگران انتقال می‌دهد تا آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. برای این که این تأثیر قطعی‌تر شود یکی از نیروهایی که به کمک او می‌آید؛ وزن و آهنگ است که این نیز از ارکان مهم شعر است. شورانگیزی شعر راجی نشأت گرفته از انتخاب کلمات و بستر مذهبی است که آن را با وزن و آهنگ حماسی توأم کرده است که بر دل می‌نشیند. تناسب وزن و روح شعر همراه با موسیقی حماسی کلام و هماهنگی با مفاهیم ارزشی دینی در تأثیر کلام راجی در حملۀ حیدری ـ که در حقیقت به عنوان جلوۀ تعارض حق و باطل آمده ـ دخیل است.

شاعر متناسب با بستر داستان به تصویر سازی می‌پردازد. هرجا سخن از موضوعی خاص می‌آورد آهنگ و انتخاب کلمات نیز متناسب با آن عوض می‌شود. برخی کلمات در بافت شعری شاعر خود را هویدا می‌کند که بیانگر تأکید شاعر بر آن موضوع است، همانند واژگان قرآنی و حدیثی و عرفانی در اشعار راجی. کلام وی گرچه حماسه است و حماسه نموداری است که بیش‌تر به صحنۀ نبرد و جنگ و لشکرکشی منحصر است؛ اما در عین حال جنبه‌هایی دیگر نیز در خلال سخن وی نمودار است. احساسات مذهبی، اخلاقیات، پرهیز از ریا، میل به کمال و ... در سخنوری راجی مشهور است. در بخش ابیات عرفانی و ساقی‌نامه‌ها، راجی با پیوستن برخی ابیات مهم و موقوف المعانی کردن آن‌ها، شکوهی خاص به سخن خود می‌بخشد که در حقیقت نوعی استفاده از موسیقی کلام است که باعث ایجاد شور و حرکت در بیان می‌شود؛ به طوری که انتخاب الفاظ مناسب همراه با مضامین و تعابیر متعالی و ظریف در سخن راجی، هر ذوقی را لطافت خاص می‌بخشد.

استفاده راجی از قرآن و حدیث گاهی به صور اقتباس و درج است و گاهی به صورت ایما و تلمیح. وی تنوع گسترده‌ای در به کارگیری آیات قرآنی و احادیث نبوی به کار گرفته است، از جمله: خلقت آدم، سجده بر آدمی، ابلیس، تعیین خلیفه، عدم رؤیت الهی، اسماء الهی و تعلیم آن‌ها، نفخ روح در مریم (س)، معجزات حضرت عیسی (ع) سخن گفتن او در گهواره، عهد امانت الهی و پیمان گرفتن از بنی آدم، داستان حضرت یوسف (ع)، ویژگی‌های بهشت اعم از حور و غلمان و پوشش از سندس و استبرق، داستان معراج پیغمبر (ص)، داستان حضرت موسی (ع) به همراه داستان سامری، داستان هاروت و ماروت، کیفیت خلقت انسان از علق، چگونگی نزول قرآن بر پیغمبر و حالات بعد از او، تحدّی قرآن و مبارزه با کافران، لیله القدر و اطعام فقرا، واقعۀ شق القمر، داستان حضرت ابراهیم (ع)، داستان حضرت نوح (ع) و فرود کشتی بر کوه جودی، اهمیت قلم و نوشته (ن القلم)، امّی بودن پیغمبر، اشاره به تورات و انجیل، اهمیت خانۀ کعبه و مراسم حج، ادعیه‌های قرآنی، اشاره به هلاکت اقوام گذشته همچون: قوم عاد و ثمود و اخدود، اشاره به هارون و ابی لهب، اشاره به معاد و طبیعت و مرگ، مباهلۀ پیامبر، آیۀ نور، شراب بهشتی (شراباً طهورا)، آیۀ تطهیر، بار امانت الهی، سستی عمل کافران همچون سستی تار عنکبوت و ...، در آیات قرآنی که در نوشته‌ای دیگر تدوین شده است و در کلام راجی در حملۀ حیدری به صورت درج و اقتباس و تلمیح و ... وجود دارد.

در بخش احادیث همچون خلقت آدم بر صورت خداوند، احادیث قدسی، حدیث راجع به سلمان، اویس قرنی، احادیث خودشناسی و منسوب به مولا علی (ع)، دعای مربوط به تکلم کردن سوسمار با حضرت رسول (ص)، حدیث حسن و حسین (ع) سرور جوانان اهل بهشت، حدیث لو کشف الغطاء، حدیث رد الشمس، حدیث لولاک، سخن حضرت رسول در واقعۀ غزوۀ خندق در خصوص مولا (ع)، حدیث معروف ولایت حضرت علی (ع) در غدیر خم، سخن حضرت علی (ع) در هنگام شهادت، حدیث خلقت هستی در ظلمت و افاضۀ نور بعد از آن، سخنان مولا در نهج البلاغه، نقل حدیثی از امام صادق (ع)، حدیث معروف ثقلین و ... که در این نوشته تحقیق شده است و در بخش اصطلاحات عرفانی که سخن از عشق و عقل و خانقاه و خرقه و کون و مکان و راز و مغنّی و ساقی و ساغر و میخانه و شراب و فنا و بی‌خودی و پیرمغان و مست و خرابات و می‌گسار و می‌پرست و سالک و ... ذکر ده‌ها اصطلاح عرفانی دیگر که بدان اشاره رفته است، حاکی از گستردگی اطلاعات و مأنوس بودن راجی با مفاهیم قرآنی و حدیثی و عرفانی است که به قول حافظ:

تا نباشی آشنا زین پرده رمزی نشنوی                                    گوش نامحرم نباشد جای پیغام سروش

بدون شک راجی علی رغم این که بخشی از عمر خود را در اعتقاد به آیین زردشت گذرانده است؛ و از فضای فرهنگ پیش از اسلام، به آیین اسلام گرویده است؛ اما مسلم است که در مدتی نه چندان زیاد که سرودن حمله را شروع کرده و به پایان برده است، خیلی زود با اسلام و قرآن و احادیث و ... آشنا گردیده به طوری که توانسته است به راحتی آن‌ها را در راه رسیدن به مقصود و القای مخاطبانش در شعر خویش استادانه جای دهد. مگر می‌شود بدون هم‌نشینی با قرآن و حدیث با این استادی آیات و احادیث را تضمین کرد؟ یا بی‌آشنایی با عرفان با این وسعت و با آهنگ‌های مناسب، عناصر عرفانی را در شعر خویش درج و تضمین نمود؟‌

مسلماً مرحوم راجی بعد از واقعۀ تشرّف به اسلام، با غرق شدن در عالم درس و بحث دین و عرفان توانسته است ذهن و زبانش را با دقایق و رقایق آیات و احادیث عرفان خوگر کند و بتواند به راحتی آن‌ها را در بیان حقایق و اعتقادات خویش به خدمت گیرد. از این خصیصه‌های هنری هر شاعری، به ویژه مرحوم راجی است که توانسته است جابه‌جا و متناسب با هر موضوع و واقعه‌ای آیه و حدیث مناسب را به کار گیرد، آن‌جا که بحث خشن و کلمات محکم را می‌طلبد، از آیات و عید و ترساندن کفار بهره می‌گیرد و آن‌جا که بشارت است و اظهار لطف و ... کلمات لطیف و رقیق و باریک، همراه با ذکر احادیث مناسب به وضع حال و مقام می‌آورد. توجه عمیق به اصل و باطن دین و رها کردن ظاهر آن، تعریض به زاهدان خشک مقال که با وجد و حال می‌توانند ذوق معنویت را ببخشند، نیز در کلام وی جلوه دارد. از جنبه‌های هنری دیگر کلام راجی، تسلط وی بر تاریخ اسلام و حوادث آن است که این مسائل را به صورت توالی تاریخی یعنی از آغاز ظهور اسلام تا شهادت حضرت علی (ع) همراه با ذکر وقایع فرعی بحث و بیان می‌نماید.

اگرچه در ذکر سخن گاهی به مناسبت موضوع، واقعه‌ای را نه در جای خود ـ از نظر تاریخی ـ بحث می‌کند، همچون ذکر تولد امام حسین (ع) که بلافاصله اشاره به شهادت حضرت هم می‌کند؛ ولی در مجموع توالی روایات و ذکر همۀ وقایعی که در نزد شیعیان در خصوص حضرت علی (ع) اعتبار دارد و معروف است؛ در کلام راجی نمودار است؛ حتی در بعضی جاها این حوادث به غلو کشیده شده و به همین علت برخی راجی را جزء «شیعیان غالی» تلقی کرده‌اند. به هر صورت گسیختگی وقایع اگرچه گاهی عدم انسجام و توالی مطالب و موضوع را به دنبال دارد؛ اما بر شاخسار مطالب نیز افزوده است.

دانسته‌ها و آموخته‌های شاعر معمولاً در سروده‌های او تجلی می‌یابد، همان‌گونه که در سروده‌های سایر شاعران آموخته‌های علوم گوناگونی؛ همچون: طب، فلسفه، تاریخ، نجوم، کلام و ... را می‌یابیم. لذا اگر شاعری از محضر قرآن و حدیث نیز کسب فیض کرده باشد؛ بی‌شک در سروده‌های او جلوه خواهد کرد. راه فرهنگی شدن آموزه‌های قرآنی در وجود کسانی که در محیط اسلام و در فرهنگ قرآنی زیسته و رشد کرده و هم‌نشین آن‌ها چیزی جز مسجد و قرآن و کتاب و سنت و پیر و مراد و واعظ و ... چیز دیگری نبوده است، خیلی تعجب‌آور نیست. اما کسی که در حال و هوای دین و مذهبی دیگر زیسته و خود را وامدار مذهبی دیگر نمی‌داند؛ یکباره با فرهنگ دینی جدید آن‌چنان خود بگیرد که عناصر اصلی آن فرهنگ یعنی قرآن و حدیث و سنت را چاشنی کلام خود نه به صورت محدود؛ بلکه فراوان و مکرر بنماید، آیا دلیل آن را غیر از تحول روحی و ذاتی می‌توان تصور کرد؟ باید گفت ریشه دوانیدن عمیق اعتقادات جدید در وجود شاعر است که باعث شده ضمن ارج نهادن اعتقادات تازۀ خود و به کارگیری آن‌ها در کلام خویش به یکباره اعتقادات گذشتۀ خود را فراموش کند و به طنز؛ با آن‌ها برخورد کند و آن‌ها را انکار نماید. که نمونه‌اش را در سخن راجی می‌توان دید از جمله:

که این رند نیک‌اختر نیک‌پی                                              نهال است از باغ جمشید و کی

ولیکن نه جامش از این پر می است                                     که از دورۀ کی‌قباد و کی است

شده در دو گیتی از آن کامیاب                                           که گردیده خاک ره بوتراب

به هرحال، بهره‌گیری از قرآن و حدیث و عرفان در کلام راجی به دو صورت جلوه می‌کند. گاه به صورت آشکار و پیدا و گاه بازتاب آن‌ها ناپیدا است که به کمک قرینه‌ها و با توجه به جنبه‌های ذوقی و آشنایی با کلام وحی می‌توان وجود آن‌ها را تشخیص داد و این هر دو مقوله در کلام راجی رقم خورده است. آنچه که به صورت آشکار و پیدا ظهور دارد می‌توان از آن تعبیر به اثرپذیری واژگانی کرد که عین کلمات قرآن و حدیث و عرفان را در سخن خود می‌آورد، همانند صفات حضرت حق، همچون: جبّار، غفّار رازق، رحیم و ... و نیز اسامی پیامبران و ترکیب‌هایی که در کنار آن‌ها ساخته می‌شود، همانند: کشتی نوح، آتش موسی، آتش ابراهیم، آب خضر، گناه آدم، صبر ایوب، نفس عیسی، عصای موسی و ... و نیز الفاظی که بار دینی و مذهبی دارند، همچون: نماز، رکوع، روزه، خمس، زکوه، جهاد، بهشت، دوزخ و ... مواردی را که بازتاب آن‌ها ناپیداست به کمک قرینه‌ها و باتوجه به جنبه‌های ذوقی و آشنایی با کلام وحی قابل تشخیص است و این هر دو مقوله در کلام راجی رقم خورده است. بهره‌گیری از این عناصر زمانی هنرمندانه است که کلام را دل‌نشین‌تر و جذاب‌تر نماید و الحق در سخن راجی این چنین است که استناد او به آیات و روایات و اصطلاحات عرفانی، نه از سر تفنّن و بازی با الفاظ است که به عنوان یک اعتقاد و ایمان راسخ با آن‌ها برخورد کرده است و آن‌ها را در هنری‌ترین زبان یعنی شعر، از دل خویش، به مخاطبانش ارائه داده است. خدایش رحمت کناد.

منابع:

1. بهزادی اندوه‌جردی، حسین، تذکرۀ شاعران کرمان، چاپ اول، تهران، انتشارات هیرمند.

2. دانشور، محمد (1375)، تاریخچۀ محله و مسجد خواجه خضر، چاپ اول، کرمان، انتشارات مرکز کرمان شناسی.

3. دهش، عبدالله (1375)، تذکرۀ شعرای کرمان، کرمان، انتشارات اداره کل فرهنگ و هنر استان کرمان.

4. رشحۀ اصفهانی، محمّدباقر، (1344)، تذکرۀ منظوم رشحه، به کوشش احمد گلچین معانی، تهران: امیرکبیر.

5. سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم، (1347)، تصحیح مدرس رضوی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

6. صفا، ذبیح‌الله، (1363)، حماسه‌سرایی در ایران، چاپ چهارم، تهران، انتشارات امیرکبیر.

7. صفا، ذبیح‌الله، (1357)، گنج سخن، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

8. فروزانفر، بدیع‌الزمان، (1371)، کلیات دیوان شمس تبریزی، چاپ اول، تهران: انتشارات نگاه.

9. مسرت، حسین، (1376)، راجی کرمانی، حماسه‌سرایی ناشناخته. فصلنامۀ فرهنگ و ادب، شمارۀ 8 و 9. سال چهارم، کرمان، ادارۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی.

10. مولوی، جلال‌الدین محمد، (1368)، مثنوی معنوی، به همت رینولد، الین نیکلسون، چاچ ششم، تهران، انتشارات مولا.

11. نظامی، الیاس، (1374)، کلیات، تصحیح وحید دستگردی، جلد اول، تهران، انتشارات راد.

12. هدایت، رضا قلی‌خان، (1339)، مجمع الفصحا به کوشش مظاهر مصفا، جلد دوم، تهران، انتشارات امیرکبیر.

منبع: نورمگز

 

 

Print
496 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com