تحلیل ظرفیت‌های تمثیلی حکایات مربوط به پیامبر اکرم (ص) در مثنوی مولانا - قسمت سوم

تحلیل ظرفیت‌های تمثیلی حکایات مربوط به پیامبر اکرم (ص) در مثنوی مولانا - قسمت سوم

 

فاطمه کوپا

قسمت نخست

قسمت دوم

حکایت پنجم

(ماجرای احد احد گفتن بلال)، دفتر ششم، ابیات 888، 1110

خلاصۀ حکایت:

ماجرا با به تصویر کشیدن صحنه‌ای از ایثار و رشادت «بلال» در تحمل شکنجه و آزار خواجۀ مشرک خود آغاز می‌شود، ابوبکر با مشاهده ماوقع، بلال را دعوت به تقیه و کتمان سر می‌کند.

با وجود توبه‌های مکرر، سرانجام بلال از توبه، توبه می‌کند و پرده از راز عشق خود برمی‌دارد و بلا و حرمات را به جان می‌خرد.

سرانجام ابوبکر با حضور در پیشگاه نبی اکرم (ص)، با یادآوری عذاب و شکنجه بلال، از ایشان یاری می‌جوید؛ نبی اکرم (ص) با شنیدن اوصاف بلال، ندیده خریدار او می‌شود در نهایت بلال به پیشگاه نبی (ص) راه می‌یابد و در سلک سالکان و سراندازان راه او قرار می‌گیرد:

چون بدید آن خسته، روی مصطفی        خر مغشیا فتاد او بر قفا

تا به دیری بی‌خود و بی‌خویش ماند       چون به خویش آمد، ز شادی اشک راند

مصطفی‌اش در کنار خود کشید             کس چه داند بخششی کو را رسید

(مثنوی، دفتر ششم، ابیات 1061 ـ 1063)

مفهوم تمثیلی حکایت:

یکی از سالکان طریق حق در طی منازل سلوک در تنگنای ورطه‌ها و مهالک طریق گرفتار می‌شود؛ اما از آن‌جا که عافیت‌طلبی در مذهب او کفران نعمت است، رنج و تعب را بر می‌تابد و دم می‌طرقد، هرچند گاه‌گاهی در مقابل اصرار دیگران که ـ عمدتاً همراه و هم‌باور او هستند دچار وقفه و سکون می‌شود؛ اما جذبه و کشش ربانی همچنان او را بر راه می‌دارد تا آن که سرانجام مرشدی کامل با قرار دادن او در سلک مریدان خود و پوشاندن خرقه ارادت بر قامت او، راهبر و یاریگر او در حل مشکلات طریق می‌شود.

مشخصات عمده داستان:

ـ مایۀ زمینه ساز داستان: رنج و آزار قهرمان اصلی داستان.

ـ‌موضوع داستان: تلاش پیگیر یاریگر اول جهت رهایی قهرمان داستان از مهلکه.

ـ شخصیت‌ها: بلال، ابوبکر، نبی اکرم (ص)، خواجۀ بلال.

ـ حادثه: زجر و شکنجه قهرمان، توبه‌ها و وقفه‌های مکرر او، تلاش یاریگر دوم جهت رهایی قهرمان اصلی.

ـ نتیجه: رهایی شخصیت اصلی داستان.

رمزگشایی تمثیل:

حکایت ششم

(ماجرای هلال)، دفتر ششم، ادبیات 1111 ـ 1221

خلاصۀ حکایت:

حکایت با وصف مرام و مسلک هلال (بینادلی و باور حقیقی) و خمول و گمنامی او (ستورداری) پی افکنده می‌شود و با بیان رنجوری و ناخوشی او ادامه می‌یابد؛ به دنبال آن سروش عالم غیب با پیامی از سوی حق، نبی اکرم (ص) را مخاطب قرار می‌دهد و به عیادت هلال می‌خواند.

نبی اکرم (ص) به همراه عده‌ای از یاران جهت عیادت از هلال راهی منزلگاه هلال می‌شود، خواجۀ هلال به این گمان که نبی (ص) برای دیدار او، قبول زحمت کرده است، «بی‌دل و بی‌جان» به حضور رسول (ص) می‌شتابد؛ اما با عتاب نبی (ص) تصور خود را پایه بر آب می‌بیند.

در ادامۀ ماجرا، با درآمدن نبی اکرم (ص) به منزلگاه هلال و دیدار مشتاقانه مرید و مراد پی گرفته می‌شود؛ و در پایان زبان حال هلال در پاسخ به بیمارپرسی نبی اکرم (ص) در قابل مناظره‌ای شورانگیز به تصویر در می‌آید:

پس پیمبر روی بر رویش نهاد                       بر سرو بر چشم و رویش بوسه داد

گفت: یا ربا! چه پنهان گوهری‌!                       ای غریب عرش چونی؟ خوش‌تری؟

گفت: چون باشد خود آن شوریده خواب           که درآید در دهانش آفتاب؟

کور بر اشکم رونده همچو مار                        چشم‌ها بگشاد در باغ و بهار

چون بود آن چون که از چونی رهید،               در حیاتستان بی‌چونی رسید؟

مفهوم تمثیلی حکایت:

یکی از سالکان طریق که بنابر سنت اولیاء الله در خمول و گمنامی به سر می‌برد، در اثنای طریق دچرا تنگنا و مشکل می‌شود، یکی از مردان حق که از طریق الهامات ربانی از ماوقع اطلاع یافته است، به سوی سالک می‌شتابد و با انفاس ربانی و فیوض معنوی، راهبر و مددکار او می‌شود.

در این حکایت، زبان حال هلال، در حقیقت تمثیلی از نتایج عنایت و حمایت پیر است که مس وجود سالک را تبدیل به زر تمام عیار می‌کند و در نهایت او را در سلک عارفان به اسرار الوهیت قرار می‌دهد.

مشخصات عمده داستان:

ـ مایۀ زمینه ساز داستان: بیماری و گرفتاری شخصیت اول داستان

ـ موضوع داستان: تلاش پیگیر یاریگر اول جهت رهایی قهرمان داستان

ـ شخصیت‌ها: هلال، نبی اکرم (ص)، خواجۀ هلال

ـ حادثه: گرفتاری قهرمان و جست و جوی او از سوی یاریگر.

ـ نتیجه: رهایی قهرمان از بیماری و گرفتاری

رمزگشایی تمثیل:


نتیجه‌گیری:‌

1. تمثیل ابزاری کارآمد در کلام ادیبانه است و ظرفیتی شگرف در برتافتن لایه‌های زیرین و ژرف معنایی موجود در زبان دارد.

2. به دلیل پیچیدگی روند درونی اندیشه نسبت به «گفتار» و عدم توانایی زبان غیر ادبی در بیان تمامی منویات اندیشه، ادبیات (هنر کلامی) و به ویژه ادبیات تمثیلی (عرفانی) از محدوده‌های گفتاری فراتر می‌رود و از تمامی امکانات مجازی و استعاری بشر در استعمال واژه‌ها، مضامین و تصویرها بهره می‌گیرد و در نهایت اثر ادبی (تمثیلی ـ عرفانی) به عنوان یکی از جلوه‌های هنر، تبدیل به رمزی می‌شود که خواننده را به قلمرو مفاهیم ذهنی راه می‌نماید.

3. قصه (حکایت تمثیلی) در نزد مولانا، نمونه‌ای واقعی و شاهدی زنده است که با آن مخاطب را از تردید در صحت مدعای خویش (آنچه مخاطب را با اشکال و دخل مواجه می‌نماید) بیرون می‌آورد و با طرح حکایت در واقع نمونۀ تحقق یافته‌ای از مدعا را برای مخاطب قابل کشف و رؤیت می‌سازد.

4. ترتیب عناصر و توالی حوادث و عبارات در حکایات تمثیلی مثنوی به گونه‌ای است که در اکثر موارد به دلیل هم‌سویی و هم‌سانی میان هنرمند و هنرپذیر، مخاطب را به مفاهیم نهفته در بطن حکایات راه می‌نماید.

منابع:

1. احمدی، بابک (1371) از نشانه‌های تصویری تا متن، تهران، نشر مرکز

2. آشوری، داریوش (1380) شعر و اندیشه، چاپ سوم، تهران، نشر مرکز

3. پور نامداریان، تقی (1368) رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.

4. پورنامداریان، تقی (1374) سفر در مه، چاپ اول، تهران، انتشارات زمستان

5. جرجانی، عبدالقاهر (1374) اسرار البلاغه، ترجمۀ جلیل تجلیل، تهران، دانشگاه تهران

6. حافظی، علیرضا (1370) معنی ادبیات، چاپ اول، تهران، انتشارات نیلوفر.

7. دیچز، دیوید (1369) شیوههای نقد ادبی، ترجمۀ غلامحسین یوسفی و صدقیانی، چاپ دوم، تهران، انتشارات علمی.

8. روف، ج. جفه (1354) در شناخت هنر و زیبایی، ترجمۀ حسین محمدزاده صدیق، چاپ اول، تهران، انتشارات مسعود سعد.

9. زرین کوب، عبدالحسین (1379) پله پله تا ملاقات خدا، چاپ دوازدهم، تهران، انتشارات علمی

10. زمانی، کریم (1381) شرح جامع مثنوی معنوی، چاپ ششم، تهران، اطلاعات

11. سارتر، ژان پل (1348) ادبیات چیست؟ ترجمه ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی، چاپ سوم، تهران، انتشارات زمان

12. شفیعی کدکنی، محمدرضا (1366) صور خیال در شعر فارسی، چاپ سوم، تهران، آگاه

13. فتوحی، محمود (1383،‌84) «تمثیل»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم، شمارۀ 47 ـ 49

14. فرای، نورتروپ (1372) تخلیل فرهیخته، ترجمۀ سعید ارباب شیرانی، چاپ دوم، مرکز نشر دانشگاهی، تهران

15. فرزاد، عبدالحسین (1381) درباره نقد ادبی تهران، قطره

16. کروچه، بندتو (1367) کلیات زیباشناسی، ترجمۀ فؤاد روحانی، چاپ سوم، تهران، علمی و فرهنگی

17. مکاریک، ایرناریما (1384) دانش‌نامۀ نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمۀ مهران مهاجر و محمد نبوی، چاپ اول، تهران، انتشارات آگاه.

منبع: civilica

Print
466 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com