قدیمی‌ترین ترکیب‌بند در ستایش بارگاه ثامن الأئمه علی بن موسی الرضا علیه السلام

قدیمی‌ترین ترکیب‌بند در ستایش بارگاه ثامن الأئمه علی بن موسی الرضا علیه السلام

 

رضا اشرف‌زاده

مقدمه:

قرن هفتم از جهاتی متعدد در تاریخ ایران برجسته و قابل توجّه است. از یک طرف هجوم خانمان‌برانداز مغولان است به ایران که: «آمدند و زدند و کشتند و کندند و سوختند و رفتند.» و با این حمله مراکز حکومتی و علمی ایران را یا نابود و یا جابه‌جا کردند.

و از طرف دیگر منشأ ظهور وزرا و دانشمندانی است چون عطاملک جوینی و برادرش و خواجه نصیرالدین طوسی و ابن العلقمی و ابن ابی الحدید و ... شاعرانی چون سعدی و مولوی و سیف‌الدین فرغانی و جمال‌الدین اصفهانی و صدها دانشمند و محقّق و شاعر و منجّم و عالِم دیگر، از جهت دیگری نیز این قرن حائز اهمیّت خاص است و آن تقویت و ظهور و بروز مذهب شیعۀ اثنی عشری است.

اگرچه تا پیش از این تاریخ گاهگاهی به نام وزیری یا دانمشمندی شیعی مذهب ـ حتی در دربار خلفای عباسی ـ برمی‌خوریم و اثر وجودی او را در تقویت و بروز این مذهب از جهت تاریخی مشاهده می‌کنیم؛ ولی در این قرن، به علل تاریخی ـ که جای بحث آن این‌جا نیست ـ این مذهب می‌رود که زمینه را برای قیام سربداران شیعی و خاندان مرعشی و به دنبال آن حکومت صفویه آماده کند.

در این قرن پادشاهان و امرا ابایی ندارند از این که وزرا و کارگزاران خویش را از بین شیعیان انتخاب کنند و شعرا نیز ابا ندارند از این که در شعرِ‌ خویش این وزرا را به عنوان دوستان آل علی (ع) بستایند. بدین‌گونه شعر منقبتِ آل رسول (ص) گسترش می یابد.

ناگفته نماند که شعرای شیعی مذهب، پیش از این زمان هم به ستایش آل رسول (ع) پرداخته‌اند؛ زیرا ستودن این بزرگواران را فرضِ عینِ خویش می‌دانستند و تمام مشکلات را در این راه به جان می‌خریدند؛ اما در قرن هفتم زمینۀ دوستی آل رسول (ص) در قلوب و اذهان مردم آن‌چنان آماده بود که گاه از شعرای غیرشیعی نیز اشعاری بسیار زیبا در منقبتِ خاندان گرامی می‌بینیم.

مثلاً عطار نیشابوری در مصیبت نامۀ خویش از امام حسن مجتبی (ع) و امام حسین (ع) رسماً به عنوان امیرالمؤمنین نام می‌برد و سیف فرغانی قصیده‌ای نوحه‌وار که چند بیتی از آن تیّمناً نقل می‌شود در مورد شهادت امام حسین (ع) و روز عاشورا دارد:

ای قوم درین عزا بگریید                                                           بر کشتۀ کربلا بگریید

با این دل مرده، خنده تا چند                                                      امروز در این عزا بگریید

فرزند رسول را بکشتند                                                             از بهر خدای را بگریید

از خون جگر سرشک سازید                                                       بهر دل مصطفا بگریید

وز معدنِ دل به اشکِ چون درّ                                                     بر گوهر مرتضا بگریید ...

دل خستۀ ماتم حسینید                                                             ای خسته دلان هلا بگریید

در ماتم او خمُش مباشید                                                           یا نعره زنید یا بگریید

تا روح که متصل به جسم است                                                  از تن بشود جدا، بگریید

در گریه سخن نکو نیاید                                                            من می‌گویم شما بگریید ...

وز بهر نزول غیث رحمت                                                          چون ابر گَهِ دعا بگریید[1]

 معرفی قدیمی‌ترین ترکیب‌بند در ستایش بارگاه ثامن الأئمه علی بن موسی الرضا (ع):

در قرن هفتم، شاعری سترگ از سادات ظهور می‌کند که رسماً خود را از خاندان رسول خدا (ص) می‌داند و افتخار می‌کند که:

تیغ ذات او چو با آن خاندان هم گوهرست                                    فکر صبح‌آساش را از تیغ خورشید است عار

این شاعر، سید قوام‌الدین حسین بن صدرالدین علی شروانی متخلص به ذوالفقار و مشهور به سید ذوالفقار شروانی از دانشمندان گران‌مایه و سخنوران بلند پایۀ قرن هفتم هجری است. با این که در تذکره‌های دولتشاه سمرقندی و مجمع الفصحاء هدایت و آتشکدۀ آذر بیگدلی و «دانشمندان آذربایجانِ» مرحوم محمدعلی تربیت و مآخذ دیگری چون گلستان ارم و خزانۀ عامره، دربارۀ او مطالبی نوشته شده است؛ اما این مطالب، وضع زندگی او را چندان روشن نمی‌کند. همین‌قدر از مجموع این گفتار معلوم می‌شود که او در زمان اتابکان لُرِ بزرگ که معروف به آل فضلویه بوده‌اند می‌زیسته است؛ زیرا چنان که آذر بیگدلی در آتشکدۀ خود می‌گوید:

او «در عهد سلاطین مغول به وساطت خواجه محمد ماستریِ وزیر به خدمت اتابک یوسف شاه لُر رسید که او به فرمان اباقاخان، والی خوزستان و کوه گیلویه و فیروزان و جرفادقان بوده ...»[2]

چنان که از اشعار سید ذوالفقار بر می‌آید، او جلال‌الدین سیورغمش بن قطب‌الدین محمد از قراختائیان کرمان و پادشاه خاتون خواهر و جانشین جلال‌الدین را که از سال 681 تا 694 بر کرمان فرمان می‌راندند مدح گفته است. بنابراین تاریخِ وفات او باید پس از سال 690 واقع شده باشد.

باید توجه داشت که این پادشاه خاتون خود یکی از شعرای نامی ایرن قرن است که شرح زندگانی و آثارش در جلد سوم تاریخ ادبیات در ایران، ص 658 ثبت است. سید ذوالفقار شروانی از شعرای برجستۀ دوران خویش بوده و در بین شعرای زمان خود به قدرتِ شاعری و کابرد فنون شعری سخت مشهور بوده است، از جهت سبک شعری، شعرش بسیار نزدیک به شعر خاقانی است، شاید به همین سبب باشد که رضاقلی خان هدایت او را اشتباهاً از شعرای قرن ششم می‌داند[3] و دولتشاه سمرقندی او را از ملازمان سلطان محمد خوارزمشاه[4].

بیش‌تر اهمیت او از نظر تذکره‌نویسان، در نظم قصیده‌ای است مصنوع موسوم به «مفاتیح الکلام و مدایح الکرام» که از جهت فنون شعری و انواع صنایع و توشیحان بسیار قابل توجه و به غلط قدیمیترین قصیدۀ مصنوع شعر فارسی به حساب آمده است.

آذر بیگدلی دربارۀ شعر او می‌نویسد:

«الحق در فن شاعری مهارت تمام و قدرت مالاکلام داشته، قصاید سادۀ رغبت‌انگیزش از غایت لطافت رشحۀ آب زندگانی و مدایح متین صنعت‌آمیزش از نهایت حصانت هم‌دوش بنای آسمانی، و در صنایع شعری بر قوامی گنجه‌ای و رشید وطواط و نظامی عروضی و روحانی سمرقندی و اهلی شیرازی مقدّم، و یحتمل که سید مزبور مقنّن آن قانون بوده است.»[5]

ترجمۀ حال و نقد شعر او فرصتی و جایی دیگر می‌طلبد. به هر صورت، دیوان این شاعر هنوز در ایران به چاپ نرسیده و نسخۀ دیوان او سخت عزیز و نادرالوجود است[6]. اخیراً که این بنده به عکسی از نسخۀ خطی دیوان او که اصل آن در کتابخانۀ بریتیش میوزیوم انگلیس به شماره (or.9777) ثبت است، دسترسی یافت، در ضمن استنساخ و تصحیح دیوان و آماده کردن آن برای نشر، به ترکیب‌بندی، از او در ستایش بارگاه ثامن الائمه (ع) برخورد که در نوع خود بسیار جالب و بی‌نظیر است و می‌توان گفت که قدیمیترین ترکیب‌بندی است که در مدح حضرت امام رضا (ع) سروده شده است.

شعر شعرایی چون ابوالمفاخر رازی در مدح آستانۀ امام (ع) از نوع قصیده است. این ترکیب‌بند دارای هفت بند است که از ص 395 تا ص 398 دیوان او با خطی نه چندان خوش ثبت شده است و در بند آخر، سید ذوالفقار نام خود و نسبت خود را به خاندان رسول خدا (ص) صریحاً ذکر کرده است.

6 بند از 7 بند این ترکیب‌بند را به خواهش دوستان، از روی نسخۀ فوق‌الذکر، استنساخ و در این‌جا به پیشگاه آن امام همام روحی له الفدا تقدیم می‌دارد، باشد که مورد پذیرش حضرتش قرار گیرد.

ای ز خاک آستانت قدسیان را آبروی                                            وز نسیم روضه‌ات دارالجنان را رنگ و بوی

برده چون خاک بهشت از باد جان افزای تو                                   جام آبِ خضر و نارِ موسوی را آبروی

دستِ فراشانت ز آب روی خاکِ درگهت                                       کوثر و تسنیم را بر سنگ حیرت زد سبوی

در ازای حضرتت، با جمله جاه و آبِ خویش                                 چشمۀ خورشید را غیرت بود بر خاک کوی

سقفِ مرفوعت پناه بیتِ معمورست از آن                                      طاقِ چوگان شکلت از میدان گردون برد گوی

در جوار خاک پاکت هر زمان روح الامین                                      با خضَر گوید که دست از چشمۀ حیوان بشوی

ساکنانِ سدره اندر ظلِّ طوبی پرورت                                             گه ز دهشت بی‌زبان، گاه از طرب در گفتگوی

کعبه گر یابد نسیمی از صفای رُکنِ تو                                          هر دم از ارکان او خیزد هزاران های و هوی

طالب مقصود را مقصد حریم تست، لیک                                      چون بیابد هردمش گردد ز یادت جست‌و‌جوی

 

عاشق حق را اگر دردی است درمانش تویی                                   طالبِ دین را اگر راهی است پایانش تویی

 

هم ز عزّت منظرت نزهت فزای جبرئیل                                        هم ز حرمت خاک پایت بوسه جای سلبیل

مُصقِل انوار فیضی، مقصدِ ارواح قدس                                          معدن درِّ جمالی، منبع ذکر جمیل

نقطۀ دین را مداری، قطب دولت را محیط                                     روی انجم را فروغی، مهد گردون را جلیل

در جلالت بی‌بدیلی، در کرامت بی‌نظیر                                         در معالی بی‌شبیهی، در بزرگی بی‌عدیل

از حیات جاودان گر در جنان ذکری رود                                       باد در جنّت نسیمِ خوش دمت باشد دلیل

با شعاع برق شمشیر و حسام عکسِ تو                                         خنجرِ خورشید، همچون تیغِ کوه آید کلیل

شاهدانِ اشکِ مشتاقانت را مشاطه‌وار                                            دست شوق از کلک مصری می‌کشد لامی[7] ز نیل

بر بیاضِ شکلت، آن نورِ سوادِ چشم جان                                       مانده حیران چشمِ چرخِ کحلی از پنجاه میل

جای آن داری که جاروبی کند بر آستانت                                       گاه زلفِ حور عین و گاه پرِّ جبرئیل

 

آسمانی اخترت، چشم و چراغ مصطفاست                                     دُرجِ فضلی، گوهرت پیوند جان مرتضاست

 

آنک در مُلکِ شرف، جمشید نسلِ آدم است                                   وانکِ درّ گوهرش نظمِ نظام عالم است

وقتِ مُعجز، رُمح او، با پورِ عمران همره است                                 گاه احیا، خلق او با پور[8] مریم همدم است

عاجزانِ درد را ذکر مزارش دارو است                                           خستگانِ زخم را، یادِ ضریحش مرهم است

زان زمان کز جعد زلفش [تاری] اندر شانه یافت                              طرّۀ مشکِ خطا چون زلف حورا درهم است

قبلۀ جان شد حریم مشهد او، لاجَرَم                                             ز اشتیاق آب چشم کعبه، آب زمزم است[9]

کسوت ملک خراسان را ز فرّ مرقدش                                           دامن آخر زمان و آستین مریم است

بی‌تکلّف هر کجا خلوت سرای فکر اوست                                    گه گهی روحِ قُدُس چون عقلِ کلّ، نامحرم است

بی زُلالِ کوثرِ یادش به وقتِ چاشنی                                             در لب جام خضر، دندان‌های ارقم است

آنکِ مقبل گشت ازو پیروز گردد در جهان                                     وانک شد شادی او، از شادی و غم، بی‌غم است

 

هم هدایت راست ملجأ هم ولایت را کَنَف                                    هم نبوت راست زینت هم امامت را شرف

 

روی او گُل‌غنچۀ بستانِ شاهِ اوصیا                                               بوی او پیرایۀ ایوان شاه اولیا

فکرتِ او نازنینِ حجلۀ خوبانِ وحی                                             نعتِ او معشوقۀ دوشیزگانِ هل اتی

بی‌رضای مرتضی در اصطفا کس ره نبرد                                        کاصطفای مصطفی آمد رضای مرتضی

از رضای حق جدا شد ناشناسی، گر شناخت                                   زبدۀ طاها و یاسین جز علی موسی الرضا

میوۀ بستانِ عصمت، مهرِ برجِ افتخار                                            گوهرِ کانِ فتوّت، درِّ دُرجِ لافتی

پرتو مهر رسولست، ار تو هستی مشتریش                                     ماهِ‌ حیدر کن خطاب و زهرۀ زهرا، ورا

گرنه روزی شد شعارِ جدّ و مام و بابِ او                                       چون کند بر اطلس گردون سرافرازی، عبا

گو بیا و جان ز نور مرقد او تازه‌دار                                              در جهان فانی ار خواهد کسی دارالبقا

کز شرف در پیشگاه مشهد او مُضمرست                                        هم مدینه هم نجف هم سامره هم کربلا

 

گرچه اصحاب دعا را قبله بودن راه اوست                                     آسمان را، قبله، هنگام دعا، درگاه اوست

 

ای ز رفعت بارگاهت سایه‌بان آفتاب                                             پرورش دیده ز لفظت زادۀ ام الکتاب

فیض وَحیَت، کنیت و تأییدِ معراجت، لقب                                    هادی عقلت ندا و مهدی روحت خطاب

گرنه از مهر تو همچون صبح صادق دم زدی                                  رنگ شب خوردی سِنانِ برق و تیغِ ‌آفتاب

هم نبوت هم امامت هم سیادت هم شرف                                      از تو مشهورند چون رنگ از گُل و بوی از گلاب

پادشاه کشور دینی و دنیا، زان قبل                                                طوق فرمانت بود بر گردنان، مالک رِقاب

لطفِ حق را موجبی، فیض الهی را سبب                                       بحر دین را گوهری، باران رحمت را سحاب

گم‌ترین چاووشِ میدان تو، در میدانِ عرض                                   گر عنان پیچد ز انجم، بر فلک ساید رکاب

 

در گُهر، داری امامت، در عَرَض پیغمبری                                       زانکِ شمع مصطفی، چشم و چراغ حیدری

 

ای جمالت دلگشای عصمتِ پروردگار                                          ذکرِ ‌اوصاف کمالت، شرحِ لطفِ کردگار

هرکه او بی‌بادِ خاکِ پایت آبی خورد خوش                                   بی‌سخن، گر آب حیوان است گردد خاکسار

بحر اگر بی‌گوهر مهرت شرف‌پرور شود                                        از تک او هم شرار و دود خیزد هم غبار

معجز ذات شما را بی‌عناد و بی‌خلاف                                           کآسمان را گرد آن مرکز بود دائم مدار

از خوارج حجتی گر بوده در دین پروری                                      گفته برهان، سنگِ صامت یا زبان سوسمار

ذوالفقار، آن کز ثنای مرتضی و آلِ او                                            در سخن دارد زبانی رشکِ تیغ آبدار

تیغ ذات او، چو با آن خاندان هم گوهرست                                   فکر صبح‌آساش را از تیغ خورشیدست عار

جز ثنای اهل بیت ار گفت، می‌گوید کنون:                                    زین تغابُن شرمسارم شرمسارم شرمسار

لاجرم در اهتمام فضلشان تا روز حشر                                          ختم شد بر ذکر او لاسیف الا ذوالفقار

 

منبع: نورمگز

 

پانوشت‌ها:

[1] . دیوان سیف فرغانی، دکتر ذبیح‌الله صفا، انتشارات فردوسی، چاپ دوم، تهران، 1364/176.

[2] . آتشکده، آذر بیگدلی، چاپ هند، بدون ذکر تاریخ / 49.

[3] . مجمع الفصحا، رضا قلی خان هدایت، به تصحیح مظاهر مصفا، ج 1/219.

[4] . تذکره الشعرا، دولتشاه سمرقندی، چاپ تهران / 147.

[5] . آتشکدۀ آذر / 49. نیز عکس نسخۀ خطی دیوان سید ذوالفقار شروانی، به خط علی بن موسی بن حسن معروف به مابیری است که در سال 745 استنساخ شده است. این نسخه شامل 233 برگ و 465 صفحه است. عکسی از این نسخه توسط ادوارد ادواردز در لندن و به سال 1934 منتشر شده است.

[6] . نسخه‌ای از دیوان سید ذوالفقار شروانی به شماره 5283 که تاریخ کتابت آن سال 1226 می‌باشد در کتابخانۀ ملک موجود است. رک. الذّریعه الی تصانیف الشیعه، شیخ آقا بزرگ تهرانی، قسم ثانی از جزء نهم، ص 340.

[7] . [لام: آرایش، زیور]

[8] . [در اصل: روح]

[9] . چنین است در متن، شاید: ز اشتیاقش.


 

Print
1200 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com