مروری بر انواع مرثیه و نگاهی گذرا بر عوامل ماندگاری مرثیۀ محتشم کاشانی

مروری بر انواع مرثیه و نگاهی گذرا بر عوامل ماندگاری مرثیۀ محتشم کاشانی

 

علی خوشه چرخ‌آرانی

مدرس دانشگاه

مقدمه:

نام و یاد هیچ انسان و هیچ اثری ناخواسته در ذهن و اندیشۀ انسان‌ها جاودان و پایدار نمی‌ماند و گذر زمان معیار و محک خوبی برای جاودانگی و ماندگاری نام و یاد آثار انسان‌ها از یک سو و همچنین حذف و هدم افراد و آثار اشخاص است.

یکی از چهره‌های ماندگار و پایدار در عرصۀ شعر و شاعری حسان العجم مولانا کمال‌الدین علی متخلص به محتشم کاشانی است که به راستی باید راز و رمز جاودانگی نامش را در ترکیب‌بند، مرثیه‌اش در توصیف حماسۀ جان‌سوز و جانگداز حسین بن علی (ع) در کارزار کربلا دانست. مرثیۀ محتشم کاشانی که شاید اولین نمونۀ این شیوه  در ادبیات پارسی باشد و با وجود آن که قریب سیصد و پنجاه سال از آن می‌گذرد و شاعران فراوان به پیروی از آن ترکیب‌بندهای مختلف ساخته‌اند، به جرئت می‌توان گفت که نسبت به تمام ترکیب‌بندها گیرایی و تأثیر عمیق آن در روح، بیش‌تر است؛ هرچند سرایندۀ بعضی از آن ترکیب‌بندها از استادان بزرگ باشند.

در این مقاله پس از بیان جایگاه مرثیه و سیر آن، انواع مرثیه با موضوعات درباری، شخصی، خانوادگی، فلسفی، اجتماعی، داستانی و مذهبی، اوزان و اغلب قالب‌های مرثیه، به ذکر پاره‌ای از ویژگی‌های منحصر به فرد مرثیۀ محتشم کاشانی شامل: تنوع مضامین، تعادل در گفتار و پرهیز از جزیی نگری، ساختار و قالب مطلوب، انتخاب واژگان متناسب با مرثیه، تصویر‌آفرینی، حسن مطلع زیبا و اشاره شده است.

یکی از برجسته‌ترین و گسترده‌ترین ابعاد شعرآیینی، مرثیه است. در شعر مذهبی، مرثیه سوگ و اندوهی ظاهری نیست؛ بلکه بینش و هدف‌مداری خاصی است که در آن نهفته است و هدف شاعر از بیان اشعار سوزناک و اندوه‌ساز، راهنمایی و به حرکت واداشتن مخاطب به منظور خاص و در قالب نکات مشخص و معین است. در قالب سوگ‌سروده‌ها که ابعاد حزن و سوگ را در بر دارد، در واقع شاعر به دلیل بی‌بهره ماندن از حضور نورانی ائمۀ اطهار (ع) به سوگ می‌نشیند و شاعر جایگاه رفیعی برای مخاطبین خود همچون امام حسین (ع) دارد و به همین جهت در مرثیه‌های مذهبی، شاعر نه تنها وجود خود؛ بلکه تمام هستی و کائنات را سوگوار آن حضرت می‌داند.

یکی از ماندگارترین مرثیه‌ها که در ماتم و حزن سرور وسید شهیدان، ابوالاحرار، حسین بی علی (ع) سروده شده است و به گونه‌ای باعث و عامل مانایی و ماندگاری حماسۀ عاشورا در روزگار ما شده و اشعار حزن‌انگیزش تجلی‌کنندۀ نام و یاد حسین بن‌ علی (ع) و عاشورا است؛ ترکیبند عاشورایی محتشم کاشانی است. در این مرثیه محتشم با واژه گزینی‌های به جا، بهره‌گیری از آرایه‌ها و پرداختن به هر موضوع در هر بند و فاخر شمردن عمل گران‌قدر حسین بن علی (ع) در سرزمین کربلا و توصیف‌های بدون اغراق توأم با حزن و ماتم، در روح و ذهن مخاطب تأثیری مضاعف می‌نهد و حماسۀ عاشورا در ذهن او جاودان می‌سازد.

زیرساخت و سیر مرثیه از آغاز تا امروز:

«رثا» بسیار پیش‌تر از آن که در ادب فارسی نوعی خاص از شعر شمرده شود و شاید حتی پیش از آن که نمونه‌های مشابه یا نزدیک بدان در ادب ایران پیش از اسلام دیده شود، به عنوان یکی از مقاصد شعر عربی جای خود را در ادب این قوم باز کرده است. منشأ «رثا» در ادب عربی را باید در روابط قبایل و منازعات آن‌ها جست‌وجو کرد. زیرا در رهگذر شعر عصر جاهلی، آن را چنین تعریف کرده‌اند: «رثا یعنی مدح و توصیف از مناقب کشتگان میدان جنگ و دعوت و ترغیب قبیله به گرفتن خون شهیدان معرکه یا مردگان بیگانه که حقی برگردن شاعر داشته‌اند.»(ترجانی‌زاده، ۱۳۴۸، ۲۹)

شاعران عصر جاهلی برای آن که به این معنی توسعه بخشیده باشند، ضمن برشمردن مناقب و صفات مقتول یا متوفی وتاسف بر مرگ او، برای محترم جلوه دادن و طبیعی نمودن مسئلۀ مرگ، از امثال پیرامون نابود شدن ملوک گذشته و همچنین از بین رفتن قلمرو ایشان و محوشدن اقوام مختلف و زایل شدن مظاهر طبیعت، نمونه‌هایی می‌آورند. (اسکندری ۱۹۹۴، ۴۸) و این شروعی بوده است تا رگه‌هایی از عبرت و حکمت، جای خود را در مراثی باز کند. خلقیات عرب که ایشان را بر آن می‌داشت تا بر مردگان خود زاری بسیاری کنند و گریه بر مردگان را با بر شمردن صفات پسندیده آنان تشدید نمایند، باعث آن بود تا مرثیه در زندگی خصوصی و اجتماعی اعراب حضوری فعال داشته باشد. البته این شرف و اعتباری عظیم برای شخصی در گذشته محسوب می‌شد که برجنازۀ او بگریند و زاری کنند و حتی خواست و وصیت مردگان در زمان حیاتشان آن بود که پس از مرگ برایش بگریند. شعر «طرفه بن عبد» مؤید این موضوع است:

اذا مت فانغینی بما انا اهله         وشقی علی الحبیب یا انبه العبد (محمد شکری، ۱۳۱۴، جزء ثالث، ۱۰)

اما «مرثیه» در ادب فارسی تعریفی کلی‌تر و شامل‌تر از عربی دارد و موجزترین شکل تعریف کلی آن چنین است:

«رثا و مرثیه بر اشعاری اطلاق می‌شود که در ماتم گذشتگان و تعزیت خویشاوندان و یاران و اظهار تأسف و تألم بر مرگ سلاطین و صدور و اعیان سران قوم و ذکر مصائب پیشوایان دین و ائمۀ اطهار (ع) مخصوصاً حضرت سیدالشهدا و شهدای کربلا و شمردن مناقب و فضایل و مکارم و تجلیل از مقام و منزلت شخص و متوفی و بزرگ نشان دادن واقعه و تعظیم مصیبت و دعوت ماتم‌زدگان به صبر و سکون و معانی دیگری از این قبیل سروده شده است»(مؤتمن، ۱۳۳۲، ۴۷).

البته کیفیت‌های دیگری را نیز بر این تعاریف اضافه کرده‌اند. مثلاً دکتر زرین‌کوب، حبسیات را هم در محدوده مرثیه گنجانده است (زرین‌کوب، ۱۳۴۶، ۱۷) و ظاهراً هر شعری که دربارۀ آلام و مصائب فردی یا جمعی سروده شده است، از نظر ایشان مرثیه محسوب می‌شود.

اقسام مراثی در شعر فارسی دری:

در تقسیم‌بندی مراثی، گاهی با توجه به گونه‌های موجود و شناخته شده آن در ادبیات فارسی، تقسیماتی را ذکر کرده‌اند یکی از محققان معاصر، مراثی را بدین صورت تقسیم‌بندی کرده است: رثای تشریفاتی، رثای شخصی یا خانوادگی و رثای مذهبی (مؤتمن، ۱۳۳۲، ۵۰)

در این تقسیم‌بندی، مراثی درباری و آنچه در مرگ بزرگان منسوب به دربارها سروده شده است، جزو اولین گروه محسوب گردیده و انواع دیگر مراثی ملحوظ داشته نشده است. اما با توجه به نمونه‌های موجود در شعر فارسی، انواع شعر مرثیه را به چند بخش و در قالب دسته‌بندی زیر یادآور شده‌اند:

1. مراثی درباری

2. مراثی شخصی

3. مراثی مذهبی

4. مراثی فلسفی

5. مراثی اجتماعی

6. مراثی داستانی.

1. مراثی درباری:

این دسته از مراثی را شعرا در حق سلاطین و بزرگان درباری سروده‌اند و شاید بتوان گفت که اکثر مراثی در دواوین شعرای فارسی زبان را این نوع تشکیل می‌دهد. چنان که معلوم است، از وظایف شاعران درباری بوده که در حوادث مهم، پیروزی‌ها و ولادت‌ها، مرگ‌ها، بر تخت نشستن و امثال آن‌ها اشعاری به مناسبت بسرایند. مرثیه‌های درباری در واقع وظیفه‌ای بوده است که شاعر داشته؛ ولی طبیعی است که هر قدر مرگ سلطان یا حاکم از اهمیت برخوردار می‌بود، باز هم نمی‌توانست عامل نیرومندی باشد که بار عاطفی این گونه مراثی را در اوج قرار دهد. لذا جنبۀ احساسی این قبیل مراثی، غالباً زیاد نیست.

در این گونه مراثی، مرسوم بوده است که بیش‌تر شاعران در آغاز سخن از اشارۀ مستقیم به مرگ ممدوح خودداری می‌کردند و سخن را به گونه‌ای آغاز می‌نمودند که گویی مرگ پادشاه یا وزیر، امر غیرقابل انتظار بوده است. شاید بتوان گفت که مبتکر این کار در مراثی درباری فرخی سیستانی بوده است.

2. مراثی شخصی و خانوادگی:

این دسته از مراثی، پراحساس‌ترین و شورانگیزترین گونۀ رثا در ادب فارسی است و بی‌تردید از نظر ارزش هنری و ادبی نیز به واسطۀ قوی بودن زمینۀ عاطفی، برترین قسم مراثی را تشکیل می‌دهد. این مراثی غالباً اشعاری هستند که شاعر در مرگ زن و فرزند و یا شخصی دیگر از خانوادۀ خود می‌سراید و البته می‌توان مرثیه‌هایی را که شاعران برای یاران نزدیک خود سروده‌اند را نیز در این قسم قرار داد.

در مراثی شخصی، شاعر در محدودۀ ماجرا بوده و احیاناً خود ناظر بسیاری از جنبه‌های آن است و بدین علت دامنۀ تصویرسازی و صحنه‌پردازی قوی است. به هر حال، مراثی خانوادگی را از لحاظ صداقت در ردیف مراثی مذهبی قرار می‌دهند.

هرچند در ادبیات عرب مشهورترین مرثیۀ شخصی و خانوادگی را مرثیۀ «خنساء» می‌دانند؛ ولی دقیقاً نمی‌توان نخستین مرثیۀ شخصی را در شعر فارسی نشان داد و شاید سخن فردوسی در مرگ فرزندش، یکی از قدیم‌ترین مراثی از این نوع باشد.

«فردوسی در شصت و پنج سالگی، تنها فرزند ذکور سی و هفت سالۀ خویش را که ذخیرۀ حیات خود می‌پنداشت، از دست داد. او که خود قصه‌گوی مرگ جان‌سوز سیاوش و سهراب است، این بار از داغ جگر گوشۀ خویش سخن می‌گوید.» (زرین‌کوب، ۱۷۱، ۱۳۴۶)

3. مراثی فلسفی:

پرداختن به موضوع مرگ، به عنوان سرنوشت محتوم و لایتغیر و فرجام‌ناپذیر، باعث گردید تا از همان روزهای نخستین زایش شعر و ادب در دفترهای شعری جهان، ذهن و اندیشۀ نویسندگان و شاعران زیادی به این موضوع رهنمون گردد.

در این عرصه، اندیشه‌های گوناگون در موضوع مرگ، گروهی همواره به نقطۀ فرجامین چشم می‌دوختند و در این شمارش واژگونه که حیات و زندگی نامیده می‌شود، دم را غنیمت دانسته؛ ولی در کنار این اغتنام،‌ در بی‌وفایی دنیا، کوتاهی عمر، بی‌ثباتی حیات و پایان ناگوار زندگی حق سخن ادا کرده‌اند.

نگاهی همراه با امعان نظر و ژرف‌اندیشی در اشعار پاره‌ای از شعرا نشان می‌دهد که گاهی اشعاری یافت می‌شود که از احساسات پر تأثر شاعر نسبت به مسئلۀ مرگ و حیات و افسوس بر گذراندن دوران جوانی به بیهودگی و احساس مرگ قریب‌الوقوع بی‌زاد و توشۀ راه و حکایت دارد.

این اشعار بیش‌تر جنبه تنبیهی و گاهی عرفانی دارد و همانند آن است که شاعر پیش از مرگ بر خود تعزیت و مرثیت می‌خواند. این مراثی، مراثی در فلسفی تعبیر می‌شود. این گونه مراثی در آثار شعرای آغازین زبان فارسی از قبیل رودکی، خیام و بعدها عطار، سنایی و حتی حافظ و جمال‌الدین عبدالرزاق یافت می‌شود.

4. مراثی اجتماعی:

این عنوان برای اشعاری به کار برده می‌شود که به واسطۀ رخ نمودن مصیبتی طبیعی از قبیل زلزله، سیل، بیماری خاص و قتل‌عام‌های فجیع، لشکرکشی‌های همراه با خونریزی، طوفان و جنگ‌ها و سروده شده باشد. هرچند این اشعار در قیاس با انواع دیگر مراثی و در مجموع، سابقه‌ای چندان طولانی ندارد، ولی به هر حال باید نوعی از مرثیه به حساب آید.

آغاز مراثی اجتماعی را اگر چه برخی از مورخان ادبی از قرن هفتم به بعد می‌دانند و مرثیه سعدی بر زوال ملک مستعصم و انقراض خلفای عباسی را آغاز این گونه مراثی در ادب فارسی به حساب آورده‌اند (نعمانی، ۱۳۳۵، ج ۲، ۴۷)؛ ولی باید در واقع تاریخچۀ آن را پیش‌تر دانست که شعر «ابوالینبغی» در ویرانی سمرقند از آن‌هاست.

این‌گونه مرثیه را می‌توان در اشعار انوری در بیان قصۀ پر سوز مادران فرزند مرده و خفت‌کشیده و سرزمین ویران خراسان، خاقانی در توصیف ویرانی‌های ایوان مدائن، قطران تبریزی در توصیف زلزلۀ تبریز، کمال‌الدین اسماعیل در توصیف قحطی وحشتناک خراسان، سلمان ساوجی در قحط‌سالی آذربایجان و ولایت‌های شمالی ایران و سیف فرغانی در قحط‌سالی جامعۀ خویش یافت.

5. مراثی داستانی:

این نوع از مراثی شامل ابیاتی است که شاعر برای یک شخصیت داستانی یا قهرمانی یکی از منظومه‌ها سروده است و فرقی هم نمی‌کند که شخصیت داستانی دارای هویت تاریخی باشد یا نباشد؛ زیرا شاعر به مقتضای فضای عاطفی منظومۀ خود، مرثیه را در درجات مختلفی از احساس می‌سراید.

در پاره‌ای از مواقع، یاد آوردن یکی از عزیزان در گذشته شاعر یا یادآوری مرگ یکی از نزدیکان او در هنگام سرودن مرثیه داستانی، جوهر عاطفی آن را قوی‌تر می‌کند. چنان‌که در داستان خسرو و شیرین نظامی، پس از آن‌که در مرگ شیرین و نکوهش دنیا و موعظه سخن می‌راند، بلافاصله به یاد آفاق می‌افتد.

جوهر عاطفی مرثیه‌های داستانی با توجه به کیفیت مثبت و منفی قهرمانان داستان تغییر می‌کند (دستگردی، ۱۳۵۱، ۲۶۶). انواع دیگر این مراثی را می‌توان در آثار نظامی، شاهنامه، ویس و رامین و یافت.

6. مراثی مذهبی:

مراثی مذهبی، دسته‌ای از مراثی است که در واقعۀ کربلا و شهادت امامان و رحلت معصومین (ع) به وسیلۀ شعرای شیعه سروده شده است. مراثی مذهبی به آن دلیل که بی‌هیچ چشم‌داشتی سروده شده است، از احساس و صداقت فراوانی برخوردار است. در ادبیات عرب این‌گونه مراثی سابقۀ قابل توجهی دارد و از پیشینه‌ای بسیار قدیم‌تر از نمونه‌های آن در زبان فارسی برخوردار بوده است.

شاید بتوان مرثیۀ «دعبل خزاعی» در شهادت امام موسی کاظم (ع) و شهادت حسین بن علی (ع) را از جمله قدیمیترین مراثی مذهبی عربی دانست. شاعر این مرثیه را در حضور امام رضا (ع) سروده است. قصیدۀ دعبل با مطلع زیر، مشتمل بر یکصد و بیست بیت است که تمامی آن در «مجالس المؤمنین» درج شده است:

تجاوین بالادنان و الزفرات                نوایح عجم اللفظ والنطقات

اما در ادبیات فارسی باید بی‌تردید مراثی مربوط به شهادت حضرت حسین بن علی (ع) را محور اصلی مرثیه‌های مذهبی دانست. این موضوع به تعداد قابل توجهی در ادبیات عرب هم صادق است؛ زیرا بسیاری از شاعران نام‌آور، رثای مظلومان واقعۀ کربلا را مضمون اشعار گرانقدر خود ساخته‌اند؛ اما آنچه قابل تأمل و توجه است، این است که در ادبیات فارسی «مراثی مذهبی»، جدیدترین نوع مرثیه‌سرایی دانسته شده است. زیرا بیش از چند قرن نیست که مذهب شیعه در ایران رواج کلی یافته است و تا دورة قبل از صفویه نمونه‌های چشم‌گیری از مراثی مذهبی یافت نمی‌شود. البته این سخن بدان معنی نیست که شعرای شیعه در این سده‌ها وجود نداشته‌اند و یا مراثی مذهبی سروده نشده‌اند؛ بلکه کیفیت و قوالب مراثی برجسته و ممتاز نیست. ضمن این‌ که، این نکته هم ضروری است که هر چند در کتاب «النقض» فردوسی، قدیمی‌ترین شاعر فارسی زبان شیعه معرفی شده و بیش از همۀ شعرای شیعه بدو اشاره شده است (قزوینی، ۱۳۳۱، ۲۵۲)؛ اما تصور می‌رود که قدیمی‌ترین مراثی مذهبی موجود باید متعلق به قوامی رازی شاعر نیمۀ اول قرن ششم هجری باشد. دکتر صفا دربارۀ وی نوشته شده است:

«قوامی رازی مردی شیعی مذهب و در میان شاعران شیعه معروف بوده است.» (صفا، ۲۱۹۵، ۱۳۴۷)

مطالعه و مقایسۀ مراثی در آغازین سال‌های زایش و رویش شعر فارسی تا قرون بعدی مؤید این است که باید قرون ششم تا هشتم هجری را «قرون تجربه‌های تازه در مرائی مذهبی» شناخت. از این دوره به بعد به شعرایی برمی‌خوریم که مراثی مذهبی را به اوج نگاری ساده پایین نیاوردند و هیچگاه از متن جریان رها و به تخیلات و حتی پاره‌ای از تحریفات و تخیلات سرگرم نشدند.

در قسمت بعدی ویژگی‌های برجستۀ مرثیۀ محتشم کاشانی را مورد بررسی قرار می‌دهیم تا عوامل ماندگاری مرثیۀ محتشم کاشانی را بیش‌تر و بهتر بشناسیم.

 

ساختار و قالب مطلوب:

ساختار مطلوب و فنون شعری و قالب برجسته در مرثیۀ محتشم کاشانی مشهود است. این شعر، نه بیش از حد کوتاه است که از دریافت مطلب و پیام شعر بی‌بهره بمانیم و نه آن‌ چنان مطول که موجبات دل‌زدگی و ملامت و ملالت خواننده گردد. بیان آن نه بسیار ساده و عامیانه است که از شعر بودن رها شود و نه آن‌ چنان پیچیده و متکلف و فنی که برای فهم مفاهیم، نیازمند شناخت و آگاهی‌های وسیع از صنایع ادبی معنوی خاصی باشیم. ضمن این نباید از این نکته هم غافل شد، همان‌طور که قبلاً ذکر گردید، قالب غالب برای سرودن اشعار مرثیه، قطعه و قصیده بوده است؛ ولی محتشم با انتخاب و گزینش قالب ترکیب‌بند به نوعی بر تنوع و حتی بداعت قالب ترکیب‌بند در سرایش مرثیه‌های عاشورایی افزوده است. به گونه‌ای که این قالب بعدها به وسیلۀ شاعرانی هم چون صباحی بیدگلی و مورد تقلید قرار گرفت.

انتخاب واژگان مناسب برای مرثیه:

محتشم کوشیده است در ترکیب‌بند خویش از الفاظ و واژگانی بهره گیرد که با روح مرثیه هم‌خوانی داشته باشد و از هر واژه بوی غم، مصیبت، گریه و حزن و اندوه استشمام گردد. این گزینش واژگان، هم در گزینش لغات و هم صفات و قیدها قابل مشاهده است. مانند: صبح تیره، نوحه، عزا، ماتم، آشوب، ملال، زانوی غم، کشتی شکست خورده، خاک و خون تپیده، اشک، قحط آب، تشنگان، العطش، شرم، خوف، خصم، افغان، سیل سیه، زمین قیرگون، شعلۀ برق، زمین بی‌سکون، غرقۀ دریای خون، حلق تشنه، و ….

 بهره‌مندی از واگویه (حدیث نفس):

یکی از شیوه‌ها و ابزارهای توصیف مصیبت و حزن و اندوه، بهره‌گیری از عنصر و عامل واگویه یا حدیث نفس است؛ بدانگونه هنگامی که انسان دچار مصیبت و یا حزنی بزرگ گردد، می‌کوشد از طریق حدیث نفس، واقعیات درونی خویش را به بیرون منتقل نماید. بند یازدهم ترکیب‌بند مؤید این موضوع است.

خاموش محتشم که دل سنگ آب شد                  بنیاد صبر و خانۀ طاقت خراب شد

خاموش محتشم که از این حرف سوزناک             مرغ هوا و ماهی دریا کباب شد

خاموش محتشم که از این شعر خونچکان              در دیده اشک مستمعان خون ناب شد

خاموش محتشم که از این نظم گریه خیز               روی زمین به اشک جگرگون کباب شد

خاموش محتشم که به سوز تو آفتاب                   از آه سرد ماتمیان ماهتاب شد

خاموش محتشم که ز ذکر غم حسین                    جبریل را ز روی پیمبر حجاب شد (محتشم کاشانی ۱۳۸۷، ۳۲۷)

تصویر آفرینی:

نگاهی به مرثیۀ محتشم کاشانی مؤید این موضوع است که محتشم در سرایش ترکیب‌بند عاشورایی خود از واژگانی بهره گرفته است که گویا به نوعی واقعه و حادثۀ عاشورا را برای مخاطبان نقاشی می‌کند، به عبارت دیگر چیدمان واژه، تصویرگر حادثۀ عاشورا است.

صبح تیره، غروب آفتاب، آشوب تمامی ذرات عالم، قیامت دنیا، قدسیان با زانوی غم، نوحۀ جن و ملک، عزای اشرف اولاد آدم، طوفان، خاک، خون، غم، گریستن، اشک، مضایقۀ کوفیان در آب دادن، مکیدن خاتم از قحط آب و العطش بیابان.

حسن مطلع زیبا:

مرثیۀ محتشم کاشانی با یک لحن پرسشی شروع می‌شود که به نوعی هنرمندی محتشم را می‌رساند، به گونه‌ای در آغاز ترکیب‌بند خویش، در ابیات نخستین با طرح چند سؤال شنونده را در حال انتظار و تعلیق قرار می‌دهد و بعد از طرح چند سؤال در بیت پنجم و در انتهای بند اول برای خواننده روشن می‌سازد که سخن از کربلا و کشتن حسین بن علی (ع) است.

باز این چه شورش است که در خلق آدم است     باز این چه نوحه و چه عزا و چه ماتم است

باز این چه رستخیز عظیم است کز زمین             بی‌نفخ صور خاسته تا عرش اعظم است

محتشم کاشانی در بند دوم، به وقایع دردناک قبل از واقعة عاشورا همانند شهادت امام علی (ع) و شهادت امام حسن مجتبی (ع) اشاراتی دارد و این‌گونه زمینه‌ها و پیش درآمدهای تاریخی واقعة عظیم عاشورا را نیز یادآور می‌گردد:

بر خوان غم چو عالمیان را صلا زدند       اول صلا به سلسلۀ انبیا زدند

نوبت به اولیا چو رسید، آسمان تپید          ز آن ضربتی که بر سر شیر خدا زدند

بس آتشی ز اخگر الماس ریزه‌ها               افروختند و بر حسن مجتبی زدند

و آن گه سرادقی که فلک محرمش نبود       کندند از مدینه و در کربلا زدند (محتشم کاشانی، ۱۳۸۷، ۳۲۵)

بهره‌گیری از نغمه‌های مناسب:

واج‌آرایی یا تکرار واج و یا نغمه‌آرایی، تکرار صامت یا مصوت در یک جمله است؛ آن‌گونه که باعث زیبایی و دل‌نشینی لفظی جمله گردد. یکی از مهارت‌ها و هنرمندی‌های محتشم در مرثیۀ عاشورایی خویش، بهره‌وری و بهره‌مندی از واج‌های مناسب با لحن و توصیف حادثه است. تا آن‌جا که می‌توان ادعا کرد در هر بیت محتشم از واج و یا نغمۀ حروف و یا مصوت با آن بیت استفاده شده است. مصوت بلند «ا» در بیت زیر نوعی تعجب و حیرت را ابراز می‌دارد:

گر خوانمش قیامت دنیا بعید نیست                     این رستخیز عام که نامش محرم است

و یا مصوت «م» نوعی حزن و اندوه را در بیت زیر تداعی می‌کند:

آه از دمی که لشکر اعدا نکرد شرم                  کردند رو به خیمۀ سلطان کربلا

از آب هم مضایقه کردند کوفیان                    خوش داشتند حرمت مهمان کربلا

جن و ملک بر آدمیان نوحه می‌کنند               گویا عزای اشرف اولاد آدم است (محتشم کاشانی، ۱۳۸۷، ۳۲۳)

منبع: روزنامۀ اطلاعات

Print
965 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com