نقش تشیع در قیام طاهر ذوالیمینین علیه خلیفه عباسی

نقش تشیع در قیام طاهر ذوالیمینین علیه خلیفه عباسی

محسن رحمتی

استادیار گروه تاریخ دانشگاه‌ لرستان

اگرچه منابع تاریخ خلفا، قیام‌ طاهر‌ را‌ فقط با حذف نـام خـلیفه از خطبه آورده‌اند، اما به واقع منابع مـستقل‌تر هـمچون عوفی(3531، ج 3، ص 535) و‌ فـصیح‌ خـوافی(9331، ج 1، ص 691) و داوود بـن محمد بناکتی(8731، ص 061) آورده‌اند وقتی طاهر در اوایـل‌ سـال‌ 702‌  تصمیم‌ گرفت علیه مأمون عصیان کند، این کار را نه فقط با حذف نـام خـلیفه از خطبه، بلکه با‌ قرائت‌ خطبۀ خلافت بـه نام قاسم بن عـلی- از نـوادگان امام‌ زین العابدین علیه السّلام- در واقـع‌ تـعویض‌ خلافت از عباسیان به علویان را اعلام نمود. بدین‌ ترتیب، پیداست برخلاف نظر آن دسته از پژوهشگرانی که حذف‌ نـام‌ خـلیفه از خطبه‌ توسط طاهر را به استقلال‌طلبی و یـا احـساسات مـیهن‌پرستانۀ وی‌ ربط‌ مـی‌دهند، چنین‌ نبوده و در واقـع عصیان وی را‌ باید‌ تلاش‌ بـرای بـرپایی یک حکومت شیعه ‌مذهب‌ دانست.

اگرچه برخی محققان‌ تلاش‌ می‌کنند این اقدام طاهر را به‌طور مسلم و قطعی‌ تظاهر به شـیعی‌گری و در‌ واقـع‌ نوعی تشیع سیاسی و مشابه‌ اقدام‌ مـأمون بـا‌ امام‌ رضا‌ عـلیه‌ السـّلام بـدانند (اکبری، همان، ص 651)، اما به چند دلیـل‌ باید‌ گفت این قضاوت، شتاب‌زده و ناصحیح است: اول، موقعیت طاهر شبیه مأمون نبوده و قاعدتا‌ نام‌ قاسم‌ بن علی را بـا عـنوان خلیفه‌ در خطبه ذکر کرده‌ است‌ نـه بـا عـنوان ولیـعهد؛ دوم، وقتی‌ نام قـاسم‌ را‌ با عنوان خـلیفه ذکـر کرده، خود را هنوز امیر می‌داند و هیچ سند یا اطلاعی‌ دربارۀ نیت طاهر در این باره‌ در‌ دست‌ نداریم؛ بنابراین هرگونه انـتساب‌ غیرمستند‌ بـه‌ او غـیرعلمی و ناصحیح‌ است؛ سوم، آل‌ بویه (به ویژه معزّ الدوله) که در شـیعی (آن هـم شـیعۀ امـامیه) بودنشان تـردیدی نـیست (اشپولر، همان، ص 923)، بعد از غلبه بر بغداد، به‌ نصیحت‌ اطرافیان، از جایگزینی علویان به جای خلیفۀ مخلوع‌ عباسی‌ امتناع کرده، خلافت‌ پوشالی‌ عباسی‌ را حفظ کردند (ابن اثیر، همان، ج‌ 8، ص 254)؛ اما هیچ‌کس با استناد به این قضیه، در صداقت اعـتقاد آنها به تشیع تردید ندارد. در قیاس با‌ این‌ قضیه، باید گفت: آیا می‌توان در مورد اعتقاد‌ طاهر‌ که‌ رسما‌ نام‌ خلیفۀ دست‌نشاندۀ عباسی خود (مأمون) را‌ از‌ خطبه حذف کرده و به جای آن نام قاسم بن‌ علی را نشانده است، با حدس و گمان صرف، شک کرد؟

چهارم- و البـته‌ ضـعیف‌تر‌ از‌ همه- اینکه به گفتۀ منابع، طاهر در شب قتل‌ خود، با‌ بیان‌ کلام‌ موزون «اندر‌ مرگ‌ نیز مردی بایذ»، آشکارا به سوی مرگ رفت (طبری، همان، ج 7، ص 094) و پذیرش مرگ با این راحتی، نمی‌تواند جز با پشتوانۀ اعتقادی‌ محکم باشد.

شاید اگر طـاهر مـدت بیشتری زنده مانده بود، رفتارهای وی‌ پرده از ماهیت و نیت وی برمی‌داشت، ولی به ‌هرحال، مرگ زودهنگام او، مانع از تردید در صداقت‌ اعتقاد وی به تشیع و تلاش برای تغییر خلافت از عباسیان به علویان اسـت. درست‌ است کـه اقدام مأمون در‌ ولایتعهدی‌ امام رضـا عـلیه السّلام، تشیع عباسی و علوی را بار دیگر درهم آمیخت و مرزبندی آنها را از بین برد، اقدام طاهر علیه خلیفه را می‌توان‌ نخستین تلاش جدی برای تفکیک تشیع علوی‌ از‌ عباسی دانست که انـدکی بـعد با قیام محمد بن قـاسم بـن علی در صفحات شمالی خراسان (گردیزی، همان، ص 571- 671) ادامه یافت...

آدرس مقاله در پایگاه مجلات تخصصی نور:  «مجله شیعه شناسی» پاییز 1389 - شماره 31 (از صفحه 189 تا 210(

Print
5503 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com