نقد کتاب: منظومۀ عاشورا

نقد کتاب: منظومۀ عاشورا

معرفی و نقد: رضا بیات

شناسنامۀ کتاب:

منظومۀ عاشورا

شاعر و پژوهشگر: دکتر امید مجد، استاد دانشگاه تهران

ناشر: تهران: امید مجد

چاپ اول: زمستان 1394

قیمت: 10000 تومان

 

معرفی اثر

دکتر امید مجد - که به ترجمۀ منظوم قرآنش شهرت یافته است- در زمستان 94 «منظومۀ عاشورا» را منتشر کرد. زیرعنوان این کتاب چنین است: «شرح دقیق وقایع عاشورا بر مبنای معتبرترین منابع و مقاتل تاریخی».

شاعر منابع مورد استناد خود را در مقدمه چنین برشمرده است:

-        مقتل ابومخنف (بدون ذکر مشخصات)

-        لهوف، سید بن طاووس، (بدون ذکر مشخصات)

-        شهادتنامۀ امام حسین علیه السلام، محمد محمدی ری‌شهری، قم، دارالحدیث، 2 جلدی

-        نرم افزار تاریخ امام حسین علیه السلام، قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری نور.

با توجه به این که اصل مقتل ابومخنف به دست ما نرسیده است و کتاب منظومۀ عاشورا نیز فاقد کتاب‌نامه است، مشخص نیست مقصود از مقتل ابومخنف، کدام اثر است.

مقدمۀ 21 صفحه‌ای کتاب، به این مسائل پرداخته است:

-        زندگی‌نامۀ امام حسین علیه‌السلام

-        اهداف قیام عاشورا و معرفی دیدگاه‌های مختلف در این باره

-        تحلیل مختصر تاریخی-سیاسی واقعۀ عاشورا

-        مراحل و سیر عزاداری امام حسین علیه‌السلام

-        بازتاب شهادت آن حضرت در عراق و شام و حجاز

-        سرانجام قاتلان آن حضرت

محتوای منظومه

شاعر کوشیده بر مبنای تاریخ روایت کند و از مشهورات بی‌پایه و سند دوری گزیند؛ اما در مقتل حضرات علی اکبر و عباس علیهما‌السلام روایتی آورده است که علاوه بر غیر مشهور بودن، در «شهادتنامۀ امام حسین علیه‌السلام» یافت نمی‌شود؛ با آن که این کتاب تلخیص و تجمیع 734 مقتل و کتاب تحقیقی در باب عاشورا است و دو چاپ مقتل ابومخنف و نیز لهوف (ملهوف) را نیز در بر می‌گیرد و شاعر مدعی است که از این منابع استفاده کرده است.

در روایت مجد، حضرت علی اکبر علیه‌السلام پس از مدتی نبرد، به نزد پدر باز می‌گردد و اظهار تشنگی می‌کند. آنگاه امام حسین علیه‌السلام برای رفع عطش علی اکبر و علی اصغر علیهما السلام، به همراه عباس به فرات می‌رود. در آنجا امام زخمی می‌شود و نیزه‌ای به چانه‌اش می‌خورد (در لهوف و دیگر منابع آمده تیر به زیر چانه می‌نشیند). حضرت عباس علیه‌السلام هم شهید می‌شود. به این ترتیب، اولین شهید اهل بیت، عباس است نه علی اکبر علیهم السلام!

پاورقی‌های توضیحی شاعر به توضیحاتی لغوی، تاریخی و تفسیری پرداخته‌اند. این پاورقی‌های اندک، گاهی راهگشا هستند و گاهی غیر دقیق به نظر می‌آیند؛ مثلا در بیت زیر:

تا خود و دودمانش از سختی     برهند و سرآید این لختی (ص101)

گفته شده: «لختی: منسوب به لخت، تنگی، سختگیری»

کیفیت ادبی

ترجمۀ منظوم مقتل در 115 صفحه و حدود 2300 بیت سروده شده است. وزن این مثنوی «فاعلاتن مفاعلن فعلن» است. این منظومه تاریخ را کاملا موجز و با ریتمی تند روایت کرده است و جز در مواردی خاص، احساس‌برانگیز نیست؛ البته احساسات شاعر از لابلای صفات و تعابیر قابل بازشناسی است و به راحتی می‌توان موضع‌گیری او در قبال حوادث را دانست اما این که چقدر در انتقال این حس به مخاطب موفق بوده، بحث دیگری است.

شاید احساسی‌ترین فراز این منظومه داستان شهادت حضرت رقیه باشد. شاعر در پاورقی یادآوری کرده که این داستان را در منابع معتبر نیافته و به احترام احساسات پاک مخاطبان نقل مشهور را منظوم کرده است. شاید به همین علت، خود را ملزم به نقل دقیق تاریخ نیافته و اندکی آزادانه‌تر شاعری کرده است و شعری تأثیرگذار سروده است.

به لحاظ زبانی، این منظومه چون دیگر سروده‌های مجد از معیارهای زیبایی شناسی کهن فارسی پیروی می‌کند. شاعر به وزن مسلط و است و بدون دشواری هر چه را که بخواهد به نظم در می‌آورد؛ البته در صورت لزوم،برخی از قواعد عروض سنتی را زیر پا می‌گذارد؛ مثلا «ع» را مثل همزۀ وصل از تقطیع ساقط می‌کند. همچنین در استفادۀ مکرر و متعدد از قاعدۀ اشباع ایرادی نمی‌بیند و همین باعث می‌شود که گاهی وزن شعر کمی ثقیل شنیده شود؛ هر چند که طبق قواعد صحیح باشد. ابیات زیر پشت هم هستند و اشباع‌ها و دیگر اختیارات وزنی و شاعری، با رنگ قرمز مشخص شده‌اند:

خورد بر چانه‌اش یکی نیزه                              ریخت خونی برون ز اندازه

نیزه را بر کشید با دستش                                به عمامه سریع بربستش

زیر خونریزی و فشار عدو                              دور گردید از ابوالفضل او

ماند عباس در دل دشمن                                یک فرشته هزار اهریمن (ص113)

کیفیت چاپ

نقطه ضعف مهم کتاب کیفیت چاپ آن است. ویرایش ضعیف کتاب، علاوه بر اغلاطی مثل «حرمله» (ص117)، در فاصله‌ها و علایم نگارشی نیز نمود یافته است.

صفحه‌آرایی کتاب به ساده‌ترین شکل ممکن و بدون هیچ خلاقیتی انجام شده است. انتخاب فونت bold و درشت در فهرست و همچنین نداشتن فهرست منابع از دیگر نقاط ضعف این چاپ محسوب می‌شود.

نوشته‌های روی جلد هم خالی از ایراد نیستند؛ هر چند که این ایراد، بیشتر متوجه شاعر است تا طراح. زیرعنوان «شرح دقیق وقایع عاشورا» برای اثری به این اجمال و اختصار، کمی زیاده روی است؛ مگر این که از «شرح» و «دقیق» معانی دیگری را اراده کرده باشیم.

دیگر آن که بر جلد درج شده: «تنها مقتل منظوم ادبیات فارسی». در حالی که در ادبیات فارسی، خصوصا عصر قاجار تعداد مقاتل منظوم بسیار زیاد است و چه بسا از 200 عنوان بگذرد! البته اغلب آنها هنوز تصحیح نشده‌اند. امااگر شاعر محترم فهرست نسخ خطی (دنا) را تورقی می‌کرد، اگر به «کاروان شعر عاشورایی» محمدعلی مجاهدی رجوعی داشت، اگر گزیده‌های شعر عاشورایی مثل «جرس فریاد می‌دارد» را می‌دید، اگر لااقل گنجینۀ اسرار عمان و روضه الاسرار سروش را می‌دید، شاید چنین جمله‌ای را بر روی جلد کتاب درج نمی‌کرد.

فهرست منابع:

-        ابن طاووس، علی بن موسی. 1392. آهی سوزان بر امیر کاروان (ترجمۀ اللهوف علی قتلی الطفوف). ترجمۀ احمد فهری زنجانی. تهران: امیرکبیر.

-        تاریخ امام حسین علیه السلام. قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی نور.

-        درایتی، مصطفی. 1389. فهرستواره دستنوشته‌های ایران (دنا). 12 جلد. تهران: کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

-        سروش اصفهانی. 1389. روضه الاسرار: منظومۀ حماسی در سوگ حماسه سازان کربلا. ویراسته‌ی علی آقا محمدی. اصفهان: نقش نگین، کهن دژ.

-        عمان سامانی، نورالله، طهماسبقلی وحدت کرمانشاهی و مهدی آصفی. 1385. دیوان عمان سامانی: گنجینه الاسرار، دیوان وحدت کرمانشاهی، سفینۀ آصفی. تهران: جمهوری.

-        مجاهدی (پروانه)، محمدعلی. 1386. كاروان شعر عاشورايى‏. قم: زمزم.

-        مجد، امید. 1394. منظومۀ عاشورا. تهران: امید مجد.

-        محمدی ری شهری، محمد. 1391. شهادت نامه ی امام حسین علیه السلام بر پایۀ منابع معتبر. ترجمۀ عبدالهادی مسعودی. 2 جلد. قم: دار الحدیث.

-        هاشمی «تربت»، جواد و میثم کریمی. 1389. که بر بندید محمل‌ها. تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر.

 

 

Print
4289 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com