عرفان و تشیع- قسمت دوم

عرفان و تشیع- قسمت دوم

دکتر قربان ولیئی

مصاحبه گر: رضا بیات

بخش دوم مصاحبه

سلیس: یک نظر این است که عرفان بدعت است و در نتیجه منفی است. اما یک نگاه هم این است که عرفان کشف است. کشف چیز‌‌هایی که از دید عموم پنهان مانده. بعضی از معارف بزرگتر از حد فهم عام است و یا گاهی از فرط ظهور پنهان است. در اقوال عرفا که نگاه می‌کنیم می‌بینیم به همین آیات و احادیثی که ما هم می‌بینیم و می‌خوانیم استناد کرد‌ه‌اند. البته این هم هست که یک سری احادیث را هم یا خودشان ساخته‌اند یا یا به قول خودشان به آن‌ها الهام شده. به هر صورت احادیثی را داریم که جز از طریق صوفیه روایت نشده است. به عرفان‌‌های سنی قرون گذشته کاری نداریم. آنچه که مورد پذیرش عرفای شیعۀ قرن حاضر است، چقدر کشف است و چقدر اختراع؟ اختراع هم به چیزی می‌گوییم که مأثور نباشد.

دکتر ولیئی: آنقدری که من خواند‌ه‌ام اختراعی ندیده‌ام. در عرفان صوفیه و خانقاهی استحسان داریم؛ مثلا خود خانقاه و پشمینه پوشی. اما در عرفان شیعی معاصر اختراع نداریم. بازیابی سیرۀ معنوی معصومین است؛ مثلا اعتکاف و سکوت و ... . البته این هست که اصطلاحاتشان با اصطلاحات صوفیه مشترک است. مثلا لفظ نفی خواطر از صوفیه است ولی مبحثش را در دین داریم.

سلیس: یعنی اسم از صوفیه است و رسم از معصومین؟

دکتر ولیئی: بله. ببینید هر پیامبری که کتاب و آیینی می‌آورد، این گنجینه را اخلاف او در چند نوبت بسط می‌دهند؛ یک نوبت اوصیا و یک نوبت علما و بعد عرفا. وقتی در فقه باب اجتهاد باز است چرا در حوزه‌‌‌های معرفتی باب کشف باز نباشد؟

سلیس: حدیث داریم که هر چه را می‌شنوید دقیق نقل کنید. شاید شما آن را نفهمید و در آینده کسانی بیایند و بفهمند.

دکتر ولیئی: پیامبر می‌فرمایند: لولا تکثیر فی کلامکم و تمریج فی قلوبکم لسمعتم ما سمعت و ...[1] . اگر این پرکلامی‌و آشوبناکی دل‌‌هایتان نبود آنچه را که من می‌دیدم می‌دیدید و آنچه را که می‌شنیدم می‌شنیدید. این رفع آشوبناکی دل همان است که عرفا می‌گویند نفی خواطر.

سلیس: از سوی دیگر امکان دیدن غیب هم در این حدیث اثبات می‌شود.

دکتر ولیئی: همین طور است. نکتۀ مهمی‌که هست این است که این بزرگان اعتقادی به علنی و عمومی‌کردن دعوت به عرفان نداشته‌اند. سیرۀ معصومین هم همین بوده است. بنابراین می‌بینیم که وقتی آقای خویی می‌روند خدمت آقای قاضی، آقای قاضی ایشان را نمی‌پذیرند و می‌گویند شما بهتر است به امور مسلمین برسید. یعنی وقتی کسی خودش هم می‌آید شاید قبولش نکنند چه رسد به اینکه دعوت عام داشته باشند. مرحوم انصاری با دیدن عکس، شاگردان جدید را رد یا قبول می‌کرد.

عرفان نیاز به دعوت ندارد چرا که اگر به کسی چیزی نشان داده باشند راهش را هم نشان می‌دهند.

سلیس: یعنی خودمان هم نباید به جستجو برخیزیم؟

دکتر ولیئی: طلب مجهول مطلق که محال است. همین که کسی طلب دارد یعنی چیزی به او نشان داد‌ه‌اند. وگر نه خیلی‌‌ها هستند که هیچ طلبی ندارند. همسر آقای انصاری ضد ایشان بود. ظاهرا آخر هم خودکشی کرد. عایشه در کنار پیامبر است و هیچ درکی ندارد.

سلیس: ابن‌عربی چه شیعه باشد چه سنی، فرقی نمی‌کند؛ به هر حال معصوم از خطا نیست. او فکر‌‌هایی کرده و مسائلی را مطرح کرده که پس از او محل بحث شده و ذهن‌ها را نفیا و اثباتا به سوی خود کشیده است. از این منظر می‌خواهم این را بپرسم که ابن‌عربی و اخلافش چقدر در تفکر علمای شیعه نقش داشته‌اند؟

دکتر ولیئی: همین طور است که می‌گویید. مسائل مورد بحث با ابن‌عربی خیلی زیاد شد. همان طور که مسائل فلسفی را ملاصدرا متحول کرد و بعد حدود 400 سال هیچ مسألۀ جدیدی طرح نشد. ابن‌عربی یک نقطۀ عطف بزرگ در عرفان است. او دانشمند بوده است؛ یعنی در علم آن روز کامل بوده. از سوی دیگر هم کشف‌‌های مهمی‌داشته. خودش مدعی است که فصوص را یک شبه به او داد‌ه‌اند و او فقط استنساخ کرده است. مثلا در هر فصی به پیامبری پرداخته و باب‌‌های بسیار متعدد و عمیقی را در نبی شناسی گشوده است. تحول ابن‌عربی در عرفان آنقدر شگرف است که کسی مثل دکتر شفیعی کدکنی که با عرفان قرن 4-5 مأنوس است، نمی‌تواند آن را بپذیرد و عرفان ابن‌عربی را جدول ضربی و بازی با واژگان می‌داند. ذهن دکتر شفیعی با همان عرفان بسیط و قلندری قرن 4 خو گرفته است. فیض اقدس و فیض قدس و ... را درک نمی‌کند؛ ولی انصافا اگر کسی کمی‌ذوق عرفانی داشته باشد و دقیق شود می‌بیند که ابن‌عربی بی‌راه نگفته است.

حقیقتا باید گفت عرفان بخشی از دین است که هر چه از زمان پیامبر دور شویم بیشتر به آن نزدیک می‌شویم. ادیان از شریعت شروع می‌شوند، مدت زیادی در طریقت می‌مانند و به حقیقت رسیدن همان عرفان است. عرفان یعنی شناخت؛ راه در آن نیست. شناخت مکانیزم هستی چیزی است که بشر هر چه پیشتر برود بیشتر به آن می‌رسد. شاید فصوص کتابی باشد مال هزار سال آینده. اقوال عرفانی امام علی علیه‌السلام بعد‌ها فهمیده می‌شود. به قول علی معلم در گذشته وقتی شراب ساخت شهری را می‌خواستند جای دیگر ببرند، آن را بسیار غلیظ و کم حجم می‌کردند و وقتی به مقصد می‌رسید آب در آن می‌ریختند تا قابل مصرف شود. حالا اقوال عرفانی معصومین هم همین است؛ فشرده است و کلی. ابن‌عربی و مولوی و ... می‌خواهد تا آن را باز کنند تا ما بفهمیم.

فصوص یک بحثی دارد در بارۀ موسی و ‌هارون. می‌گوید موسی علیه‌السلام خشن بود و ‌هارون نرم. او مظهر صفت جلال خدا بود و این مظهر جمال. این نوع پیامبر شناسی را تا قبل ابن‌عربی نداریم.

سلیس: ابن‌عربی برای این حرف‌‌هایش مأثوری دارد؟

دکتر ولیئی: نه، کشف است. می‌گوید این‌ها را پیامبر به من داده است. مثلا خود من به عنوان پژوهشگر حدود12 سال دربارۀ سکوت تحقیق کردم بعد دیدم حاصل همۀ تحقیقات مرا ابن‌عربی در 4 خط گفته. آن هم آنقدر دقیق که خود من به معجزه بودن این کتاب ایمان آوردم. حرفش این بود: بعضی از اولیا در مقام صمت هستند. این‌ها هیچ چیزی از خدا نمی‌خواهند؛ نه در رابطه با مردم و نه در رابطه با خدا. چرا که هر چه از ذهنشان بگذرد آناً ایجاد می‌شود. برای این که ببینی به این مقام رسید‌‌ه‌ای یا خیر هم امتحان کن ببین این گونه هستی یا نه که هر چه بخواهی فراهم شود. این جنس حرف را ما در هیچ جای دیگر نمی‌بینیم...

 


[1] این حدیث در منابع شیعی (نرم افزار جامع الاحادیث 2.5) یافت نشد.

بخش نخست

Print
3910 Rate this article:
5/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com