ادبیات در دورۀ خاتمی - قسمت سوم

ادبیات در دورۀ خاتمی - قسمت سوم

رضا بیات

قسمت نخست

قسمت دوم

چندصدایی فرهنگی:

 در این دوره، اقلیت‌های مختلف فکری امکان بروز و ظهور پیدا می‌کنند؛ از مسلمانان اهل سنت گرفته تا پیروان عرفان‌های هندی و بودایی و سرخپوستی. حتی شیطان‌پرستی نیز تبلیغ می‌شود؛ گاهی تحت پوشش سری رمان‌های هری پاتر (1376 به بعد) و ارباب حلقه‌ها (ترجمه شده در 1382) یا موسیقی هوی متال و گاهی بدون این پوشش‌ها. مثلاً متن و ترجمۀ ترانه‌های گروه متالیکا در کتابی با نام «رقص شیطان» منتشر می‌شود. در دورۀ بعد آزادی عمل برخی گروه‌ها محدودتر می‌شود؛ ولی نتایج آن عملاً باقی می‌ماند.

گزارش سورۀ اندیشه از نمایشگاه کتاب سال 1382 تنوع فرهنگی آن دوره را به خوبی نشان می‌دهد:

«فمینیسم، متالیکا، پائولو کوئلیو، سروش و شریعتی، دفتر نشر و پخش آثار علما، اهل سنت و ... . در بخش کودک و نوجوان فقط 10% مذهبی- انقلابی‌اند».[1]

این فضای چندصدایی فرهنگی و گفتگوی فرهنگ‌ها باعث آمیختگی فرهنگ هیئتی و غیر هیئتی می‌شود. به طور مشخص نوع مداحی‌های جوان‌پسند، عدۀ زیادی را به هیئت‌ها کشانده است که پیش از این هیئتی نبودند و به گونه‌های دیگر مجالس عزا هم تن نمی‌دادند. این‌ها باعث می‌شود که در ادبیات مذهبی شاهد چهره‌هایی باشیم که از سویی شعر آیینی می‌سرایند و از سویی عریان‌ترین نوع تغزلات زمینی را در دفتر شعر خود می‌آورند و گاه سبک زندگی و اندیشه‌هایشان تناسبی با مذهب و شعر مذهبی ندارد.

شب گذشته من و او چه خواب خوبی بود            در آن سیاهی شب آفتاب خوبی بود

گناه نیمه شب ما کلام حافظ شد                        گناه نیمه شب ما ثواب خوبی بود

تمام شب تن او را ورق ورق خواندم                   غزل، سپید، ترانه، کتاب خوبی بود

اگر چه شاعر آیینی‌ام دلش می‌خواست                 که عاشقانه بگویم، عذاب خوبی بود[2]

 

سرمایه گذاری گسترده در مسائل فرهنگی:

حجه الاسلام خاتمی که پیش از ریاست جمهوری، وزارت ارشاد را در کارنامه دارد، بیش و پیش از هر وجهۀ دیگری، یک شخصیت فرهنگی محسوب می‌شود و حضور او در رأس قوۀ مجریه، وضعیت فرهنگی کشور را با تحولی فوق‌العاده مواجه می‌کند. آمار نشر کتاب، تعداد عناوین مطبوعات، تیراژ مطبوعات، حجم تولید آثار سینمایی، گسترش شبکه‌های صدا و سیما و ... از جلوه‌های گسترش کمّی و کیفی محصولات فرهنگی است. این گسترش، به مطرح شدن چهره‌های تازه کمک می‌کند و انبوه شاعران و نویسندگان جوان فرصت عرض اندام پیدا می‌کنند. برخی از آنان خوش می‌درخشند و بدیهی است که تعدادی نیز آثاری ضعیف خلق می‌کنند که به مرور زمان از بازار فرهنگ حذف می‌شوند. در ادامه بر اساس آمارهای کتابخانۀ ملی، تحول کمّی چاپ کتاب شعر مذهبی در دورۀ حجه الاسلام خاتمی بازنموده می‌شود. با توجه به این که درصد شعر مذهبی نسبت به کل کتب چاپی در ادوار مختلف تغییر معناداری نکرده است (بین 8 تا 12 درصد)، با اندکی تسامح می‌توان رشد کمّی چاپ کتاب را نیز از همین نمودار به دست آورد.

ادبیات:

زبان:

به علت آنچه گفته شد، سروده‌های شاعران جوان و نوظهور این دوره میل به زبان روزمره دارد و گاهی اشتباهات گفتاری یا وابسته به لهجۀ تهرانی نیز در آن راه می‌یابد؛ با این توضیح که فعالیت این شاعران از اواسط این دوره آغاز می‌شود و دفاتر شعری آنان عمدتاً در اواخر دوره یا سال‌های پس از 84 نشر پیدا می‌کند.

این دستمال گریه پر از نور می‌شود                             وقتی به دست گریۀ خورشید می‌دمش[3] (=می‌دهمش)

شاعران سنتی هیئتی نیز در این دوره کتب خود را به چاپ می‌سپارند. برخی کتاب‌های حسان و سازگار چاپ این دوره‌اند؛ هر چند که تاریخ سرایش و حال و هوای اشعار مربوط به دوره‌های پیشین است. زبان این اشعار، کهنه و متعلق به سبک بازگشت محسوب می‌شود و این شاعران عملاً همان سنت عزاداری عصر قاجار و پهلوی (قبل از مبارزات انقلاب اسلامی) را ادامه می‌دهند:

گذشت از جان و ظالم را نشد یار                              چه خوش ایمان خود را شد نگهدار

برآورد از جگر مردانه فریاد                                     که بشتابید ای یاران به امداد[4]

شاعرانی چون قادر طهماسبی (فرید) نیز با وجود نوجویی‌هایشان بیش و کم به همین جریان تعلق دارند:

پدید نیست شب انتظار را پایان                                 چنان‌که گریۀ بی‌اختیار را پایان

بیا و تیغ دو دم را درون قلب ستم                              غلاف کن که تویی کارزار را پایان

بیا و داد مرا از غم زمانه بگیر                                   که بی‌تو نیست غم روزگار را پایان[5]

احمد عزیزی در «خورشید از پشت خیزران» کمی منضبط‌تر از پیش شعر می‌گوید و اندکی از شطاحی‌هایش فاصله می‌گیرد.

شاعران حوزۀ هنری به زبانی نرم دست یافته‌اند که در عین استواری، ملموس و مردم‌پسند است:

بی‌تو این‌جا همه در حبس ابد تبعیدند                         سال‌ها، هجری و شمسی، همه بی‌خورشیدند

از همان لحظه که از چشم یقین افتادند                        چشم‌های نگران آینۀ تردیدند

نشد از سایۀ خود هم بگریزند دمی                             هر چه بیهوده به گرد خودشان چرخیدند

چون به جز سایه ندیدند کسی در پی خود                   همه از دیدن تنهایی خود ترسیدند

غرق دریای تو بودند ولی ماهی وار                             باز هم نام و نشان تو ز هم پرسیدند

در پی دوست همه جای جهان را گشتند                      کس ندیدند در آیینه به خود خندیدند

سیر تقویم جلالی به جمال تو خوش است                    فصل‌ها را همه با فاصله‌ات سنجیدند

تو بیایی همه ساعت‌ها و ثانیه‌ها                                 از همین روز، همین لحظه، همین دم عیدند[6]

 

مضامین:

کمرنگ شدن اجتماعیات و سیاست در شعر مذهبی این دوره مشهود است. شعرهای عاشورایی و هیئتی اندک اندک پررنگ می‌شوند. همچنین رشد شعرهای انتظاری گویا با واخوردگی نیروهای مذهبی و قطع امیدشان از جامعۀ فعلی متناظر است:

کاش این زاغچه تن، فاخته می‌شد با تو                        می‌رسیدی، دل ما ساخته می‌شد با تو

تویی آن نور که از بیت عتیق آمده‌ای                           خسته از معرکۀ دشنه و تیغ آمده‌ای

خلق گفتند شما دین جدید آوردید                             بدعتی در شب این قوم، پدید آوردید

بی‌تو دنیازدگان خطبۀ دین می‌خوانند                          گورکن‌ها همه از نظم نوین می‌خوانند

رسم بوزینگی و عشوه مجاز است این‌جا                      حق کشی مستحب و رشوه مجاز است این‌جا

کار ما پلک زدن، جا زدن و نق زدن است                     کار ما کار نه، در گوش شقایق زدن است

نسل ما سوختۀ دهشت و بیم است هنوز                       پدرش رفته سفر، سخت یتیم است هنوز[7]

 

جمع‌بندی:

این دوره، به چند دلیل با ادوار پیشین متفاوت است: چند صدایی فرهنگی، آزادی و تساهل، سرمایه‌گذاری جدی دولت در بخش فرهنگ و ... . پیشرفت تکنولوژی و راه یافتن ماهواره و اینترنت به خانه‌ها، راه را برای تحولات فرهنگی هموارتر می‌کند. به دلایل مختلف روحانیت وجاهت دینی و سیاسی‌اش را از دست می‌دهد و مبلغان غیر معمم دین را به نسل جوان می‌رسانند. دینی که مطلوب این مبلغان و نیز نسل جوان است، دینی درون‌گرا، اخلاقی و غیرسیاسی است. باز شدن راه عتبات نیز شور مذهبی را عمومیت بیش‌تری می‌بخشد. به دلایل فرهنگی پیش‌گفته، هیئت‌ها به مأمن جوانان مذهبی و نیز یکی از تفریحات سبک زندگی جوانان تبدیل می‌شوند؛ لذا ساختار هیئت‌ها تغییراتی جدی دارد و به تبع آن، شعر مذهبی نیز تحولاتی چشمگیر می‌یابد. زبان و مضامین جوان‌پسند می‌شوند و از الگوهای شناخته‌شده و مورد قبول نظام جمهوری اسلامی و نیز نهادهای مذهبی فاصله می‌گیرند. نتایج فرهنگ این دوره در دورۀ بعد نیز ادامه می‌یابد.

پانوشت‌ها:



[1] آقا برای نگرش چی دارین؟: عبوری از یک نمایشگاه فرهنگی. میری، محمدجواد. سورۀ اندیشه. 1382. ش 2 (خرداد): 5860.

[2] پرسه در خیال. برقعی، حمیدرضا. دسترسی 9 خرداد1394. http://parsedarkhial.blogfa.com/post-44.aspx. شایان ذکر است که برقعی برخی از ابیات این شعر را در کتاب رقعه اصلاح کرد؛ ولی در وبلاگش هنوز هم به همین شکل باقی است.

[3] سه نقطه. لطیفیان، علی اکبر. تهران: آرام دل. 1386. ص86.

[4] زمزمه‌های قلب من. چایچیان «حسان»، حبیب الله. تهران: جاویدان. 1377. ص102.

[5] ترینه. طهماسبی «فرید»، قادر. تهران: تکا. 1387. ص106.

[6] دستور زبان عشق. امین‌پور، قیصر. تهران: مروارید. 1386. ص71.

[7] جمله‌های معارضه. احمدی، عباس. تهران: تکا. چ دوم. ۱۳۸۸. ص137.

منبع: الفیا

Print
599 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com