معراج پیامبر(ص) در یک حماسه ناشناخته دینی در قرن دهم هجری

حامد شکوفگی

يكي از نسخه‌های ارزشمند موجود در كتابخانة مجلس شوراي اسلامي كه به‌رغم همة ارزش‌هاي تاريخي و فرهنگي و ادبي‌اش ناشناخته مانده مجمع البحرين است. این منظومه حماسه‌ای تاريخي-‌ ديني به زبان فارسي است كه در سال 913 هجري به نظم در آمده و به شاه اسماعيل، مؤسس سلسله صفويه اهدا شده است. تقريباً در هيچ يك از تاريخ ادبيات‌های موجود فارسی حتي اشاره‌اي هم به نام و نویسنده اين اثر نشده‌است. مثنوی مجمع البحرین که به بحر متقارب مثمن محذوف با وزن فعولن فعولن فعولن فَعَل (وزن شاهنامه) سروده شده است،11400 بیت دارد و با بياني حماسي به ترسیم زندگي‌نامه پيامبر اسلام(ص) از دوران بالندگي ایشان در دامان دایه تا مبعوث شدنشان به نبوت، داستان معراج و سپس هجرت و غزوات با كفار و مشركان و در نهایت رحلت آن بزرگوار و وصایای ایشان به حضرت علی(ع) می‌پردازد. گفتنی است سرایندة گمنام این اثر؛ اسیری نام منظومه‌اش را به تصریح در هیچ جای این اثر نیاورده است، اما در بخش‌های آغازین و ذیل عنوان «در جمع و تفسیر کتاب» منظومه را به دو بخش تقسیم می‌کند: قسمی را «بحر النبوّه» و قسم دیگر را «بحر الفتوه» نامیده است. مقصود او از بحر النبوه، زندگانی پیامبر بزرگوار اسلام و مراد از بحر الفتوه، حیات امیرالمؤمنین علی (ع) است که در هم تنیده شده و در مجموع «مجمع البحرین» را تشکیل داده‌اند. حدود 263 بیت از این منظومة طولانی 11400 بیتی اختصاص به معراج پیامبر(ص) دارد که بخش‌هایی از ابیات آن آورده می‌شود.

... خبر‌گو که دم زد به لطف از مَلَک       همی‌گفت و می‌سود سر بر فلک

که چون دین بیفزود بر دَه دو سال         نبی سوی معراج بگشاد بال

شنیدم که این اختر ارجمند                  شد از سیر گردون چنین سربلند

که یکشب نَه شب بلکه روزِ وصال        مبارک به طالع همایون به فال

به گردون شده بَدرِ عالم‌فروز               چو خورشیدِ رخشنده در نیم‌روز...

خبر یافت چرخ از نزولِ کسی             ز غربت به راهش فکند اطلسی

شبی اینچنین آفتابی چنان                   فرو برده در خواب سر یک زمان

اصحّ آنکه در خانه‌ای داشت جا            که بودی در آن خواهرِ مرتضی

مَلَک طینتی امّ هانی به‌نام                    چو زهراش نزد نبی احترام

نه از بهر آسودگی کرد خواب              ملالش دمی چشم را داد تاب

بران خواب هم دل نبسته بسی              درین حال بیدار کردش کسی

چو بگشاد نرگس رسولِ گُزین             بیفتاد چشمش به روح‌الامین

نه تنها که میکال همراه داشت               به خدمت چو او سر در آن راه داشت...

ازو گرچه یک‌ دم نباشی جدا               ولی این چنین است حکم خدا

که با جسم در پیش جان ره کنی           جهان را ازین رُتبت آگه کنی...

بگفت این و آنگه به صد احترام            از آنجا ببردش به بیت‌الحرام

پس آنگاه از زمزم آورد آب                به طشتی فروزان‌تر از آفتاب...

نبی را چو پاکی چنان شد که بود           به سوی صفا رهبرش ره نمود...

چو ره گشت روشن قدم بر‌گشاد           بُراق تکاور پَرَش بر‌گشاد...

به مرکب چنین گفت پس جبرئیل          که هان شو سوی بیتِ اقصی دلیل

روان شد سوی بیت اقصی بُراق            چراغ رهش شعلۀ اشتیاق

که پیغمبران را در آن خانه یار              پی دیدن مصطفی داد بار

چو بر دوش میکال بُد غاشیه                همی‌رفت جبریل بر حاشیه

سه نوبت صدایی شنید از یمین             که آهسته رو ای رسول امین

چنان بُد نبی محوِ راه خدا                   که نشنید گفتی مگر آن صدا...

چنین گفت جبریل کای رهنما              نخستین که از راست آمد صدا

نبود آن جز از فرقة با ‌ضلال                یهودی که دارند ازین ره ملال

به حق خداوندِ ناحق زدا                    که گر آن‌زمان می‌شدی لب‌گُشا

شدی بعدِ تو امّتت ای همام                 ازان قوم مغضوبِ بی‌انتظام

سپاهی که از چپ در‌آمد به کین            نصاری بُدند ای سپهدارِ دین

به تیغ زبانت بُدی گر جواب                ازیشان شدی امتِ با‌صواب...

رسید از پی چند گامی دگر                 به قومی غریب و مقامی دگر

گروهی همه کاشتن کارشان                 نه جز بر زمین زور و آزارشان

ولی هرچه بر خاک می‌کاشتند              همان دم ازو بهره بر‌داشتند

دمادم دران کار آن قومِ پاک                 برآورده مقصودِ خود را ز خاک

مَلَک گفت کای مرد میدان دین             برین‌ها به چشمِ عنایت ببین

که اینها شهیدان راه حقند                    که بر کِشتۀ خود چنین مطلقند

فشاندند چون جان برین خاکدان           ز خون آب کردند بر وی روان...

نبی غنچه را آب داد از درود               پریشان دعا کرد و بگذشت زود

عیان شد دگر مردمی سر زده               به مسمارها دست و پا در زده

بریشان مسلّط گروهی به کین              به کف گُرزِ آهن ولی آتشین

رساندند سر‌گشتگان را به سر               چو سر ریخت رویید سرها دگر

دگر مردمی کان بَتَر داشتند                  همان تخم‌ها را به سر کاشتند

به تبیین بر‌آورد دم جبرئیل                  به عبدی که معبود را بُد دلیل

که آنند اینها که وقت نماز                   نمودند نازی بَری از نیاز

سری چون نبُردند با‌اختیار                   به خاک، این زمانند زین گونه خوار

چو بگذشت پر‌کینه سیّد ازان                دگر دید جمعی به شکل ددان...

دگر دید خَلقی نشسته به جان              گشاده به مُردارِ دیرین دهان

برِ هر یکی خوانی از خوردِ پاک            ولیکن ز مردار‌خواری هلاک

نه تعلیم در ذکر معلوم بار                   چنین کرد مشکل‌گشا کشفِ راز

که این فاسقان را نبود از زنا                نه بر خلق رحم و نه شرم از خدا

حلالی که بُد پاک بگذاشتند                 حرامی چو این جیفه بر‌داشتند...

الهی به شاهی که او در خورست           که هارونِ این موسی سروَرَست...

الهی به آن رحمت بی‌کران                  که باشد کفش ساقی تشنگان

که در دشت بی‌آب محشر ازو              مرا تَر کُن از لطف و رحمت گلو

الهی به آثار نوری کزان                      نشانهاست در دیدۀ محرمان

که غافل مدارم زمانی ازو                    مرا بی‌نشان ده نشانی ازو

الهی به مفتاح حِصنِ مراد                   که کمتر غلامیش درها گشاد

که در برگشا از دیارِ دلم                    ممان شهر بند حصارِ گِلم

اسیری به جز عجز و تقصیر نیست         نبخشی گر از لطف، تدبیر چیست

مرا خود همین شرمساری بَس است       که من مجرم و دوست یاری‌رس است

از آنجا كه تاريخ نظم اين حماسه (913 ه. ق) تنها چند سال پس از روي كارآمدن سلسلة صفوي (907 ه. ق) است، اين فرضيه قوت مي‌گيرد كه نظم داستان‌ها و حماسه‌هاي مذهبي كه نمونه‌هاي مشهورتر آن مانند علي‌نامه و خاوران‌نامه بيشتر شناخته شده‌اند، تنها معلول حمايت‌هاي حکومت صفويه نيست و ایرانیان علاقمند به پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) ایشان همواره در بیان معارف این خاندان از روی اعتقاد و نه سفارش صفویه سعي كرده‌اند. اگرچه ممکن است ناشناخته ماندن بعضي از اين منظومه‌ها به دليل ضعف جنبه‌هاي ادبي آنها باشد، اما در ميان آنها آثاري مانند مجمع البحرين هم هستند كه مطرح نشدن آنها حتي به اسم شايد دليلي جز سهو و فراموشي مؤلفان تاريخ ادبيات داشته باشد كه خود مي‌تواند موضوع تحقيق مفصل‌تر ديگري باشد.


Print
7824 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


نشانی:تهران,میدان انقلاب، ابتدای خیابان آزادی، کوچه جنتی (مترو)، کوچه فرسار، پلاک2، طبقه2
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 110 1398 0920

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com