نگاهي به معنی بيتي از صائب در باب ماه رمضان

نگاهي به معنی بيتي از صائب در باب ماه رمضان

جواد هاشمی «تربت»

نگاهی به صائب تبریزی و مضامین ولایی در شعر او:

میرزا محمّدعلی «صائب تبریزی» از سرشناسان عرصۀ غزل و از سخن‌پردازان ایران در سبک ادبی طرز تازه (هندی یا اصفهانی) است. صائب‌ به استناد گفتۀ استاد محمّد قهرمان «در حدود سال 1000 هجری در تبریز زاده شد»[1].

او را در یک جمله میتوان «تبریزی المولد و اصفهانی الموطن و المدفن» معرّفی کرد. تاریخ صحیح درگذشت او را باید یکی از دو سال 1086 یا 1087 دانست؛ با تحقیق مبسوطی که در این باب داشته‌ام و در کتاب «مجموعه اشعار ولایی و آیینی صائب تبریزی» مندرج و در مراحل انتشار است، سال 1087 پذیرفته‌تر خواهد بود[2].

او را دو لقب ملک الشّعرا و خلّاق المضامین دادهاند. بحمدالله تعالی و بدون هیچ تردیدی، «صائب» از نعمت عظیم ولایت و محبّت حضرات معصومین: و مذهب حقّۀ تشیّع برخوردار است و دیوانش از مضامین مذهبی و اخلاقی سرشار است.

می‌دانیم که دیوان اشعار این شاعر کثیرالشّعر با تصحیح‌های گوناگون و در سال‌های مختلف ‌در یک جلد، دو جلد یا سه جلد به بازار نشر راه یافته است ولی کامل‌ترین دیوان صائب تبریزی تا به امروز همان است که در شش مجلّد و به همّت صائب‌شناس ماهر و قهرمان سخن معاصر، استاد محمّد قهرمان منتشر شده است[3]. همان طور که در سطور پیشین اشاره شد، نگارنده‌ی این سطور، تألیفی با نام «مجموعه اشعار ولایی و آیینی صائب تبریزی» دارد كه در آستانۀ انتشار است.

 

غزل مورد نظر و بیت مورد بحث:

پیش از متن غزل به دو نکته اشاره می‌كنم:

اوّلاً این غزل تماماً در حال و هوای ماه مبارک رمضان و روزه و روزه‌داری سروده شده است.

ثانیاً سند شعر عبارت است از دیوان صائب تبریزی، ج 2، غزل 1485، ص 737 ـ 738؛ 8 بیت. ضمناً در دیوان شش جلدی، شاهد شش غزل به همین وزن و با همین قافیه و ردیف از صائب هستیم (غزل فوق و پنج غزل بعدش).

ثالثاً بحث ما در باب معنای بیت پنجم غزل است كه پس از اتمام شعر به آن می‌پردازیم:

 

روزه و ماه رمضان

برق خاشاک گنه، روزهی تابستان است

دود این آتشِ جانسوز، بِه از ریحان است

 

میتوان یافت ز سیپارهی ماه رمضان

آن چه ز اسرار الهی همه در قرآن است

 

هست در غنچهلبِ بستهی این ماه، نهان

گلسِتانی که نسیمش نَفَس رحمان است

 

مشو از عزّت این مهر الهی، غافل

که در این مهر بسی گنج گهر، پنهان است

 

ماهرویی که شب قدر بُوَد یک خالش

در سراپردهی ماه رمضان، پنهان است

 

میکند روزهی ماه رمضان، عمر، دراز

مدّ اِنعام در این دفتر و این دیوان است

 

غفلت از تشنگی و گرسِنگی کم گردد

که لب خشک بر این بند گران، سوهان است

 

باش با قدّ دوتا حلقهی این در، «صائب»!

که مراد دو جهان در خم این چوگان است[4]

 

مقصد شاعر از تعبیر «ماهرو» کیست؟ آن هم ماه‌رویی که شب قدر در حُكم یک خال اوست و نیز در خیمه‌ی ماه مبارک رمضان بایست او را جست وجو کرد؛ چرا که در این سراپرده، پنهان است.

به دو پاسخ یافته‌ اشاره می‌شود:

الف/ در احادیث آمده که قرآن در قیامت به زیباترین صورت مجسّم میشود و به محشر میآید (کافی/ کتاب فضل القرآن)؛ پس منظور شاعر از این بیت، می‌تواند قرآن کریم باشد که در مصراع اوّل به زیبایی و حاوی سورهی قدر بودنش و در مصراع دوم به نزول یکبارهاش در ماه مبارک اشاره شده است.[B1] 

ب/ اگر بیت بخواهد در مدح شخصی باشد، نظر به عظمت مضمون گفته شده، باید یكی از معصومین باشد و از آن میان با وجود نازنین حضرت امام حسن مجتبی7 تناسب و تطابق بیشتری دارد. یکی به خاطر تعبیر ماهرو و اسم با مسمّای «حسن» و دیگر به سبب تاریخ ولادتشان که در دلِ ماهِ خدا یعنی نیمهی ماه رمضان بوده است.[B2] 

 

 

منابع

 1.     برگزیدۀ اشعار صائب و دیگر شعرای معروف سبک هندی: محمّد قهرمان، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، چاپ هشتم، ۱۳۸۸.

2.     دیوان حافظ: به تصحیح عبدالرّحیم خلخالی، تهران، انتشارات حافظ نوین، چاپ پنجم، 1372.

3.     دیوان صائب تبریزی (6 ج): محمّد قهرمان، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اوّل، 1364 تا 1370.

4.     راهنمای دیوان صائب تبریزی (جلد هفتم دورۀ شش جلدی): به اهتمام کبری عزیزیان، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اوّل، 1383.

5.     کتابچه مرداد ۹۳ (اخبار نسخه‌های خطّی، اسناد، تاریخ علم و فرهنگ ...): به کوشش سیّد صادق حسینی ‌اشکوری، قم، مجمع ذخائر اسلامی و مؤسّسۀ تاریخ علم و فرهنگ، 1393.

6.     کلّیّات صائب تبریزی: مقدّمه و شرح حال به قلم امیری فیروزکوهی، تهران، انتشارات خیّام، چاپ اوّل، 1333.

7.     کلّیّات صائب تبریزی: مقدّمه و شرح حال به قلم امیری فیروزکوهی، تهران، انتشارات خیّام، چاپ دوم، 1336.

8.     کلّیّات صائب تبریزی: مقدّمه و شرح حال به قلم امیری فیروزکوهی، تهران، انتشارات خیّام، چاپ دوم (البتّه به اعتباری چاپ سوم این نشر است)، 1373.

9.     لغت‌نامۀ دهخدا: علی‌اکبر دهخدا، تهران، مؤسّسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ دوم از دورۀ جدید، 1377.

10. هفت‌بند هفتادبند (هفت‌بند حسن کاشی و مجموعه سیزده هفت‌بند و یک تخمیس و تضمین به اقتفای آن): به کوشش سعید هندی، تهران، کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چاپ اوّل، 1388.

11. یک عمر (گزیده غزلهای یکدست مذهبی، عرفانی صائب و استقبالهای صائب از حافظ): به کوشش و گزینش علی انسانی، تهران، مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر، چاپ دوم، 1390.



[1]. برگزیدهی اشعار صائب و دیگرشعرای معروف سبک هندی، ص 12.

[2]. این تحقیق مبسوط مذکور به صورت مقاله‌ای جداگانه با عنوان «سال درگذشت صائب تبریزی» در مجلّه‌ی کتابچه (ش 23، مرداد 93، ص 124 ـ 140) منتشر شده است.

[3]. البتّه این مجموعه، جلد هفتمی هم با عنوان «راه‌نمای دیوان صائب تبریزی» دارد که به کوشش کبری عزیزیان منتشر شده است.

[4]. شاعر در موارد ديگر هم راجع به روزه، مضمونپردازي دارد و گاهي متأسّفانه به سبب غرق شدن در مضامين، اين عبادت الهي جايگاهي که بايد ندارد:

روزه نزديک است، ميبايد کلوخانداز کرد

زاهدان خشک را رندانه از سر باز کرد

ج 3، غزل 2363، ص 1164 (کلوخانداز: عيش و عشرتي که در آخر شعبان برپا کنند، شرابي که در آخر شعبان ميخورند که تا اوّل شوّال پرهيز کنند)

بادهي سيشبه بايد که ز آيينهي دل

زنگ سيروزهي ماه رمضان برخيزد

ج 4، غزل 3409، ص 1646

گر چه زنگ خاطر تنپروران چون روزهام

صيقل آيينهي روحانيان چون روزهام

با گرانقدري، سبک در ديدههايم چون نماز

با سبکروحي، به خاطرها گران چون روزهام

ج 6، متفرّقات، ص 3525.


 [B1]حدیثش بیاید

 [B2]گزینه سوم: امام زمان علیه السلام. به تناسب رابطه ی امام زنده با شب قدر، پنهان بودن، تناسب زمان و شخص الهی با یکدیگر

 

Print
7308 Rate this article:
4/3

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


نشانی:تهران,میدان انقلاب، ابتدای خیابان آزادی، کوچه جنتی (مترو)، کوچه فرسار، پلاک2، طبقه2
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 110 1398 0920

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com