رد پای کهن‌ترین اشعار رضوی در دیوان سنایی غزنوی و خاقانی شروانی

رد پای کهن‌ترین اشعار رضوی در دیوان سنایی غزنوی و خاقانی شروانی

ارادت‌ورزی به خاندان عصمت و طهارت از همان ادوار نخست شعر فارسی مورد توجه بوده است. در میان اشعار گوناگونی که در مدح و رثای رسول اکرم (ص) و ائمه‌ اطهار (ع) سروده شده‌است، عشق به امام‌ رضا (ع) و آرزوی پای‌بوسی آستان قدس رضوی هم جایگاه والایی دارد. مطالعه و بررسی دیوان شاعران کلاسیک فارسی نشان ‌می‌دهد قدیم‌ترین شعر در مدح ثامن‌الائمه (ع) از سنايي غزنوي و پس از او، از خاقانی شروانی است. البته ناصرخسرو هم خراسانیه‌هایی دارد، اما چون در هیچ جا از امام رضا (ع) و آستان مقدس ایشان سخن نگفته است، اشعارش موضوع بحث ما نیست.

سنایی و رضوی‌سرایی

سنایی در دو قصیده از دیوانش از امام رضا (ع) سخن گفته است: الف) قصیده 38 بیتی او که به صورت اختصاصی درباره امام (ع) است و با احساسی از عمق جان برآمده به مطلع زیر است:

دین را حرمیست در خراسان                                        دشوار تو را به محشر آسان (سنایی 366)

گویا سنایی در سرایش این قصیده از قصیده معروف محمد بن حبیب ضبی متوفای سال 400 هـ. ق که در وصف و نعت حضرت رضا علیه السلام است، الهام گرفته است.

ب) در قصیده دیگری به مطلع:

جهان پر درد مي بينيم دوا كو                                        نكورويان عالم را وفا كو  (سنایی 391)

شاعر تنها در یک بیت از امام رضا (ع) یاد می‌کند:

سراسر جمله عالم پر امامست                                        امامی چون علی موسی الرضا کو؟

در ادامه، مضامین مطرح‌شده در قصیدۀ اول بررسی می‌شوند:

1.   شفاعت امام رضا (ع)، کلید گذر از دروازۀ مهیب محشر

بیت آغازین قصیده سنایی حسن مطلعی است که شاعر در آن سرزمین خراسان را دارنده حرمی امن برای صیانت از دین معرفی می‌کند که مسلمانان در پناه آن مسیر دشوار محشر را به سهولت سپری می‌کنند. در واقع شاعر تلویحا به مسأله عنایت حضرت رضا (ع) به مؤمنان و شفاعت آن بزرگوار آنان را، اشاره می‌کند.

2.   توسل جستن و حاجت‌روایی

سنایی آستان قدس رضوی را مسیری پرتردد تصویر می‌کند که مردم حاجتمند برای برآورده شدن حاجات و درخواست‌های خود و نیز طلب مغفرت الهی به حرم رضوی مراجعه می‌کنند.

 همواره رهش مسیر حاجت                                         پیوسته رهش مشیر غفران

3.   خراسان، کعبه‌ای دیگر

این بیت، تلمیحی است به حدیثی که شیخ طوسی در باب زیارت تهذیب الاحکام آورده است؛ حضرت رضا علیه السلام فرمودند: «در زمین خراسان بقعه‌ای به وجود می‌آید که آن بقعه یک زمان محل رفت و آمد ملائکه می‌شود و همیشه اوقات یک فوج بر آن بقعه نازل می‌شوند و یک فوج بالا می‌روند» (فاضل بسطامی 16).

چون کعبه پر آدمی ز هر جای                                       چون عرش پر از فرشته هزمان

هم فر فرشته کرده جلوه                                              هم روح وصی درو به جولان

4.   امام رضا (ع)، شرطِ توحید

شاعر در بیت سیزدهم قصیده به حدیث سلسله الذهب اشاره می‌کند. در توضیح این حدیث چنین آورده‌اند: امام رضا (ع) هنگام ورود به نیشابور در مورد ولایت اهل بیت به عنوان شرط توحید این حدیث را بیان فرمودند: از پدرم، موسی بن جعفر شنیدم که میفرماید: از پدرم، جعفر بن محمّد شنیدم که می‌فرماید: از پدرم، محمّد بن علی شنیدم که می‌فرماید: از پدرم، علی بن الحسین شنیدم که می‌فرماید: از پدرم، حسین بن علی بن ابی طالب شنیدم که می‌فرماید: از پدرم، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب شنیدم که می‌فرماید: از رسول خدا (ص) شنیدم که می‌فرماید: از جبرئیل شنیدم که می‌فرماید: از خداوند جلّ جلاله شنیدم که می‌فرماید: (کلمه) لا اله الا اللّه حصار من است و هرکس وارد حصار من شود از عذابم در امان است. اسحاق می‌گوید: چون شتر به راه افتاد حضرت با صدای بلند به ما فرمود: اما این شرطهایی دارد و من از شرطهای آن هستم (شیخ صدوق 126).

 از جمله شرط‌های توحید                                            از حاصل اصل های ایمان

 زین معنی زاد در مدینه                                              این دعوی کرده در خراسان

5.   اعجاز امام (ع) به امر الهی در زنده شدن دو نقش شیر

 شاعر در خلال شعر اشاره‌ای دارد به یکی از اعمال خارق عادت امام رضا (ع) در زنده شدن دو شکل شیر و دریدن مدعی دربار مأمون که کرامت ایشان را انکار می‌کرد. این ماجرا به تفصیل در عیون‌الاخبار آمده است (ابن قتیبه دینوری، ج 2: 167).

 از بهر تو شکل شیر گشتند                                          درنده شده به چنگ و دندان

 آن را که ز پیش تخت مأمون                                        برهان تو خوانده بود بهتان

 با درد جحود منکرش را                                             اقرار دو شیر ساخت درمان

6.   غم غربت و امام غریب (ع)

سنایی مسأله غریب واقع شدن آن حضرت را متذکر می‌شود.امام رضا (ع) به عنوان مهمان ایرانیان و دوری از موطن اصلی‌شان در مدینه در غربت با ناجوانمردی تمام به شهادت رسیدند.

اندر ملک امان علی راست                                           دل در غم غربت تو بریان

شمس‌الشموس در قصاید خاقانی

عشق و ارادت امام رضا (ع) در دیوان خاقانی ذیل عنوان قصایدی که به خراسانیه مشهورند، دیده می‌شود. او بارها در اشعارش اشتياق سفر به خراسان را به تصوير می‌كشيد. البته باید یادآور شد خراسانیه‌های او به انگیزه‌های گوناگونی سروده شده که آرزوی زیارت حرم امام رضا (ع) یکی از این اهداف بوده است.

خاقاني در طول عمر - از جواني تا پیری - آرزوي سفر خراسان را در سر داشته و اين خواست در دوران مختلف زندگي شاعر چهار بار بيش از پيش شكل جدي به خود گرفته و او با قطعيت تمام در فكر اين سفر بوده و اين اميال به طور آشكار در ديوان او ذیل سه قصيده و دو قطعه به چشم می‌خورد. وی در آنها به صورت مستقيم اين شوق آتشين براي سفر به خراسان و اينكه به دلايلي به او اجازة اين سفر را نداده‌اند، را بيان کرده است؛ همچنين در مقدمة عربي يكي از قصايدش اشاره‌وار بدان مي‌پردازد (کندلی، 1378: 948). اين اشتياق می‌تواند خواه از شنيدن آوازة سلطان سنجر سلجوقي و به اميد صله‌ها و انعام‌هاي او برخاسته باشد، خواه از نفرت و بيزاري شاعر از مولد و موطن خود، خواه از چيز ديگر، آنچه مهم است تپش دل شاعر در هواي رفتن به خراسان است كه انگيزة سرودن قصايد و اشعار دلنشين و پرمحتوايي شده است (معدن‌کن 37تا 40). در کنار همه این اغراض، او آرزوی زیارت آستان مقدس قدس رضوی را در سر داشته‌است. «خاقاني دلباختة خراسان و شيفتة زيارت مرقد پاك حضرت ثامن الائمه (ع) بوده و در چكامه (‌29بیتی، ص405 و 406) خود به اين معني توجه داشته است...» (تجلیل 81).

روضه پاک رضا دیدن اگر طغیان است                             شاید ار بر ره طغیان شدنم نگذارند (خاقانی 154)

بر سر روضة معصوم رضا                                             شبه رضوان شوم ان‌شاءالله

گرد آن روضه چون پروانۀ شمع                                     مست جولان شوم ان‌شاءالله (خاقانی 406)

در ره دمي به تربت بسطام برزنم                                    وز طوس و روضه آرزوي جان برآورم

ری دیده پس به خاک خراسان رسم چنانک                      حج کرده عمره بر اثر آن برآورم

از اوج آسمان به سر سدره بگذرم                                   وز سدره سر به گلشن رضوان برآورم (خاقانی 910)

منابع:

 ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم؛ عیون الاخبار، ج1، بیروت - لبنان: دارالکتب العلمیه، 1418.

تجلیل، جلیل؛ «توصيف كعبه و مدينه و خراسان در شعر خاقاني»، مشكوة، ش 5، 1363، صص 73.

خاقاني، بديل بن علي؛ ديوان، تصحيح دكتر ضياءالدين سجادي، تهران: زوّار، چ8، 1385.

سنایی، ابوالمجد مجدود بن آدم؛ دیوان، با مقدمه، حواشی و فهرست به سعی و اهتمام مدرس رضوی، تهران: ابن سینا، 1341.

شیخ صدوق، محمدبن علی؛ التوحید، ج1، قم: جامعه مدرسین، 1389.

فاضل‌ بسطامی‌، نوروز علی‌ بن‌ محمد باقر؛ فردوس‌التواریخ، تحقیق علیرضا اکرمی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1389.

كندلي هريسچي، غفار؛ خاقاني شرواني: حيات، زمان و محيط او، ترجمة ميرهدايت حصاري، تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1374.

معدن كن، معصومه؛ نگاهي به دنياي خاقاني (جلد1)، تهران: مركز نشر دانشگاهي، 1375.

Print
6466 Rate this article:
3/3

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


نشانی:تهران,میدان انقلاب، ابتدای خیابان آزادی، کوچه جنتی (مترو)، کوچه فرسار، پلاک2، طبقه2
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 110 1398 0920

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com