مروری شتابناک بر تاریخ شعر مذهبی، از مشروطه تا امروز

مروری شتابناک بر تاریخ شعر مذهبی، از مشروطه تا امروز

رضا بیات

به مناسبت ساگرد پیروزی انقلاب اسلامی

مشروطه

دوران مشروطه را می‌توان به نوعی دوران عبور از مذهب نامید. مشروطه قیام علیه استبداد قاجاری بود و قاجار هم حامی‌ سرسخت تشیع. لذا طبیعی بود که بسیاری از ضعف‌های کشورداری قاجار به پای مذهب نوشته شود و جنبش روشنفکری و تحول‌خواهی آن عصر به سوی حذف مذهب پیش برود. سردمداران فکری این تحول اغلب ضد شیعی بودند؛ برخی مثل آخوندزاده ضد دین (هر دینی) و برخی مثل حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی، میرزا جهانگیرخان شیرازی (مدیر صوراسرافیل)، میرزا نصرالله ملک‌المتکلمین، سیّد جمال‌الدین واعظ، ضد تشیع و مبلغ بابیت.[1] ناصرالدین شاه علی‌محمد باب را کشته بود و در چند جنگ پیروان باب را شکست داده بود؛ لذا بابی‌ها از او و خاندان قاجار کینه داشتند.[2] سرانجام هم میرزا رضای کرمانی که بابی بود، ناصرالدین شاهِ شیعۀ قاتلِ باب را کشت.[3]

در کنار تحرکات بابیان، موج تجددخواهی و دین‌گریزی و سنت‌ستیزی مشروطه‌خواهان نیز صدماتی را به علما و مظاهر دین‌داری در جامعه وارد کرد. میرزای شیرازی و میرزا حبیب خراسانی، دو مرجع بزرگ عصر در سامرا و خراسان، به شیوه‌ای مشابه پس از ملاقات‌هایی با تجددخواهان و نپذیرفتن خواسته‌های آنان، به شکلی ناگهانی پس از خوردن چای یا شربتی فوت کردند؛[4] به گونه‌ای که همۀ اطرافیان و اهل شهر به قتل این دو مرجع معتقد شدند. شیخ فضل‌الله آشکارا به دار آویخته شد. علمای شیعه‌ای هم که به نهضت مشروطه کمک کردند، به تدریج از صحنۀ سیاست و اجتماع کنار گذاشته شدند.

در این دوره مذهب و به تبع آن شعر مذهبی به حاشیه رانده می‌شود و حتی شاعر مذهبی‌سرایی مثل بهار که ملک‌الشعرای آستان قدس هم هست، از شعر مذهبی دست می‌کشد و یکسره به مسائل اجتماعی و سیاسی می‌پردازد. مذهبی‌سرایان این عصر کسانی‌اند که هیچ توجهی به پیرامون ندارند و مکتب ادبی بازگشت را بی هیچ فراز و فرودی ادامه می‌دهند.

پهلوی اول

عصر رضاشاه دوران مبارزۀ تمام عیار با مظاهر شرع است. حجاب ممنوع است. نهاد روحانیت آسیب بسیار می‌بیند. روضه‌خوانی و مجالس عزا تعطیل می‌شوند و معدودی که باقی ماند‌ه‌اند فقط به شکل زیرزمینی و مخفیانه ادامۀ حیات می‌دهند. اگر شاعری مثل آیت‌الله غروی اصفهانی(کمپانی) در این عصر آزادانه شعر می‌سراید و گاه خود در مجالس اجرا می‌کند، از آن روست که ساکن نجف است نه ایران. شعر مذهبی این عصر بسیار نحیف ادامۀ حیات می‌دهد. کاش می‌شد بررسی کرد که اشعار مذهبی‌ دیوان بهار و همایی و فؤاد و ... مربوط به این دورۀ حیاتشان بوده یا پیش و پس آن؟ و اگر در عصر رضاشاه سروده شده، آیا در محفلی هم خوانده شده یا فقط در دفتر شاعر ثبت شد‌ه است؟ اگر جواب چنین سؤالاتی را داشتیم، به دقت و قاطعیت بالاتری می‌توانستیم راجع به این عصر اظهار نظر کنیم.

پهلوی دوم

در عصر محمدرضا پهلوی فشار‌ها و ممنوعیت‌های رضاخانی برطرف شد؛ ولی از دیگر سو دو خطر مهم فضای فرهنگی و اسلامی کشور را تحت تأثیر قرار داد: یکی گسترش بی‌سابقۀ فحشا (نه فقط بی‌حجابی) و دیگر گسترش تفکرات الحادی. فحشا که بیشتر در سینما و مجلات و ... جلوه داشت، در عالم ادبیات به شکل تغزلات رکیک و بی‌پرده در شعر بسیاری از شاعران این عصر دیده شد و خداناباوری و حتی دین‌ستیزی به نویسندگان و شاعران وابسته به حزب توده محدود نماند. جریان نوگرایی و شعر نو که هم‌زمان با حکومت رضاخان بنیان نهاده شده بود و در سال‌های ابتدایی با مقاومت ادبای سنتی مواجه بود، در این دوره به جریان غالب ادبی تبدیل شد. حالا دیگر علاوه بر شعر نیمایی، شعر سپید هم میدان‌داری می‌کرد. شاید روحیۀ محافظه‌کار مذهبی‌ها باعث شد که وارد این فضای جدید نشوند و در نتیجه جریان نوگرایی را یکسره به شعر غیر دینی و دین‌ستیز واگذار کنند. شعر مذهبی این عصر مکتب بازگشت را ادامه داد و مورد طعن و سخرۀ نوگرایانی شد که مذهب را عامل ارتجاع می‌پنداشتند و اینک نشانۀ روشنی از این ارتجاع را در ادبیات می‌دیدند.

شاید مهم‌ترین اتفاق ادبیات آیینی این عصر سروده شدن «علی ای همای رحمت ... » شهریار باشد که البته یک استثناست نه یک جریان.

از شاعران نام‌آشنای این دوره می‌توان قاسم رسا و ریاضی یزدی را نام برد.

عصر انقلاب و جنگ

جریان انقلاب اسلامی‌از سال 42 شروع شد؛ ولی در ادبیات زودتر از سال‌های 55-56 نمود جدی نیافت. مراثی مذهبی این عصر شمر و یزید جدید را معرفی می‌کردند و امام حسین علیه‌السلام هم به مقتضای عصر، «انقلابگر پیروز» نامیده می‌شد. از چهره‌های شاخص این دوره خوشدل تهرانی، موسوی گرمارودی، طاهره صفارزاده و ... را می‌توان نام برد.

 شعر سال‌های آغازین انقلاب و دوران دفاع مقدس هم ادامۀ منطقی شعر انقلابی اواخر پهلوی است. صریح، کم خیال، برانگیزاننده. به قول سیدحسن حسینی بیشتر به بیانیۀ ستاد مشترک شبیه است تا شعر.[5] پس از انقلاب، جوانانی خوش ذوق و متدین گرد هم آمدند تا طرحی نو در اندازند. آنان کوشیدند مفاهیم مذهبی و انقلابی را با قالب و بیان جدید عرضه کنند. به شعر نو و سپید روی آوردند و در خیال و تصویرسازی هم خود را از قیود شعر سنتی- که دیگر کهنه و تکراری و نخ نما به نظر می‌رسید- ر‌ها کردند. مشهورترین آن جوانان سیدحسن حسینی، قیصر امین پور، علیرضا قزوه و ... بودند که نسل بعد را راهبری کردند.

مراثی اینان هنوز انقلابی و اجتماعی و برانگیزاننده و حتی تحلیلگر بود.

قزوه سرود‌ه است:

ابتدای کربلا مدینه نیست ابتدای کربلا غدیر بود

ابر‌های خونْ فشان نینوا، اشک‌های حضرت امیر بود[6]

در شعر اینان کربلا به وجود نیامده که گریه کنیم، بلکه هدف شهادت سیدالشهداء علیه‌السلام بصیر شدن ما بود‌ه است.

-     از آن روز / بر چشم‌های قبیله / گریه، مکروه / خفتن، حرام / و دیدن عمیق دیدن / واجب عینی شد![7]

برای نجات شعر مذهبی از تهمت ابتذال، جریان دیگری در دهۀ اول انقلاب شکل گرفت که دشوارگویی را سرلوحۀ کار خود قرار داد. الفاظ کهن، خیال پیچیده، تلمیحات دور از ذهن و ... ویژگی‌های این جریان و علی معلم شاخص‌ترین چهرۀ این گونه شعر است. ناگفته پیداست که کلامی‌ این چنین، مطنطن و باشکوه خواهد بود و البته غیر قابل فهم.

در کنار همۀ این‌ها شعر هیئتی هم با همان سبک بازگشتی با قوتی بیشتر از قبل به کار خود ادامه داد. حبیب‌الله چایچیان «حسان» از چهره‌های شاخص این گونه است.

دهه 70

پایان دفاع مقدس و ارتحال امام فضای جامعه را به کلی متحول کرد. دوران سازندگی با ثروت‌اندوزی و دور شدن از فضای معنوی جبهه‌ها همراه شد و همین، اعتراضات شدید اصحاب جبهه را برانگیخت. استفاده از بن‌مایه‌های مذهبی در نکوهش کجی‌ها و فساد‌ها راهی بود که امثال حسینی و قزوه برگزیدند. قزوه در کتاب «از نخلستان تا خیابان» و شعر مشهور «مولا ویلا نداشت» به همین شیوه شعر گفته است. حسینی در منظومۀ «فصلی از منظومۀ مرداب‌ها و آب‌ها» می‌گوید:

... تیغ یادش ریشۀ اندوه و غم را می‌زند 

آفتاب هستی‌اش چشم عدم را می‌زند 

اینک از اعجاز او آیینۀ من صیقلی است 

طالع از آفاق جانم آفتاب «یاعلی» است 

«یاعلی» می‌تابد و عالم منور می‌شود 

باغ دریا غرق گل‌های معطر می‌شود 

چشم هستی آب‌ها را جز علی مولا ندید 

جز علی مولا برای نسل دریا‌ها ندید ...

ناگهان شولای روحم ارغوانی می‌شود 

جنگل انبوه دریا‌ها خزانی می‌شود 

کلبۀ شاد دلم ناگاه می‌گردد خراب 

باز ضربت می‌خورد مولای دریا از سراب 

پیش چشمم باغ‌های تشنه را سر می‌برند 

شاخه‌هایی سرخ از نخلی تناور می‌برند 

خار‌های کینه قصد نوبهاران می‌کنند 

روی پل تابوت‌ها را تیرباران می‌کنند...

ا‌هالی حوزۀ هنری بیشتر چنین رویکردی دارند: در مضمون اجتماعی و در زبان نوگرا. حسینی در این روزگار نخستین مجموعه شعر سپید عاشورایی را منتشر می‌کند: «گنجشک و جبرئیل».

در کنار این جریان، شعر هیئتی و سنتی هم به حیات خود ادامه می‌دهد. دیگر علاوه بر حسان، انسانی و سازگار هم از چهره‌های نام‌آشنای شعر هیئتی محسوب می‌شوند.

دهه 80

در این دهه فاصلۀ طیف‌های مختلف جامعه با یکدیگر بیشتر به چشم آمد. فرهنگ تساهل و اباحه‌گری مجالی را برای بروز اقسام دگرگونی‌های فکری و رفتاری فراهم کرد؛ چیزی که بیشتر در نوع پوشش و حجاب و رواج موسیقی پاپ (تولید داخل) خودش را نشان داد. جامعۀ هیئتی این دگرگونی‌های گسترده را انحراف می‌دید و شاید برای تقابل با این افراط بود که مذهبی‌ها هم دست به افراط زدند. هیئت‌های بسیاری تأسیس شد و گسترش یافت و از این‌ها مهم‌تر، از بافت سنتی بیرون آمد. مداحی‌ها رنگ و بوی پاپ گرفت و مخاطبان هیئت هم شکل و شمایل و آرایشی امروزی پیدا کردند. در چنین حال و هوایی، شعر مذهبی هم باید تغییر می‌کرد. حاج منصور ارضی می‌توانست با شعر حسان مجلس برگزار کند، ولی این شیوۀ سنتی دیگر به کار امثال هلالی نمی‌آمد. مداح نوگرا شعر نوگرا می‌خواست. به خاطر مسائلی از این دست بود که شعر دهۀ 80 حکایت دیگری پیدا کرد. زبان و خیال کاملاً پوست انداخت و متفاوت شد. در غزل-مرثیه‌های این دوره مهم‌ترین هدف شعر گریاندن مخاطب تعیین شد.

تفاوت عمدۀ دیگر این اشعار با شعر پهلوی و اوایل انقلاب در سطح اطلاعات و چگونگی ارائۀ آن‌ها است. در روزگار پهلوی وظیفۀ شعر اطلاع رسانی بود؛ اطلاع از این که امام حسین علیه‌السلام شهید شد. اما در شعر دهۀ 80 مخاطب که هیئتی است و اغلب روضه‌ها را شنیده و حفظ است، توقع دیگری از شعر دارد: بیان متفاوت و خیال جدید. لذا شعر این دوره پر شد از تلمیحات و اشارات به دقایق و ظرایف مصائب اهل بیت علیهم‌السلام و حتی نکات دقیق و ریز معرفتی.

مسألۀ قابل ذکر دیگر در شعر دهۀ 80 امکان نشر اینترنتی و در نتیجه وفور بی‌سابقۀ شعر و شاعر است. هر شاعری در هر سطح قدرت زبانی، توانست وبلاگی داشته باشد و اشعارش را انتشار دهد و مخاطب خود را پیدا کند. از سوی دیگر حمایت‌های دولتی و کنگره‌ها و شب شعر‌های متعدد مذهبی به تولید انبوه شعر مذهبی کمک کرد. این اقدام دو رویه داشت. از سویی تولید قابل توجه‌ آثار کم مایه و جشنوار‌ه‌ای و از سوی دیگر جستجوی شاعران برای یافتن مفاهیم و مضامین نو که برخی از آن‌ها واقعاً ارزشمند بودند.

منابع:

 [1] نقش وقایع‌نگاران بابی در گزارش‌گری جنبش مشروطیت. نبوی رضوی، سیّد مقداد. فصلنامۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران. شمارۀ 61. بهار 1391.

 [2] تاریخ ظهورالحق. اسدالله فاضل مازندرانی. بی‌جا. بی‌نا. بی‌تا. ج 3. ص 212.

 [3] تاریخ مکتوم. نبوی رضوی، سید مقداد. تهران. پردیس دانش و شیرازه‏ی کتاب. 1392.

 [4] دیوان اشعار. حاج میرزا حبیب خراسانی. مصحح: علی حبیب. تهران. زوار. چاپ چهارم. 1361. مقدمه. صص61-67.

 [5] گزیدۀ شعر جنگ و دفاع مقدس. حسینی، سید حسن. تهران. سورۀ مهر. چاپ دوم. 1387. ص17.

 [6] سورۀ انگور. قزوه، علیرضا. تهران. تکا (توسعۀ کتاب ایران). 1387. ص64.

 [7] گنجشک و جبرئیل. حسینی، سید حسن. تهران. افق. چاپ پنجم. 1384. ص70.



منبع: سایت کرببلا

Print
2200 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com