آفرینش نوری امیرالمؤمنین (ع) در خداوندنامۀ صبا

آفرینش نوری امیرالمؤمنین (ع) در خداوندنامۀ صبا

محمدعلی مجاهدی

رعنا جبیبی

معرفی شاعر:

فتحعلى خان صباى كاشانى قصيده ‏سراى ممتاز دورۀ قاجاريه از طرفداران جدى نهضت بازگشت ادبى و ملك الشعراى دربار فتحعلى شاه قاجار (1212- 1250) است كه در آغاز كار شاعرى به ستايش لطفعلى خان زند می‌ پردازد؛ ولى بعدها به خاطر در امان ماندن از خشم آقا محمد خان قاجار، اشعارى را كه در مديحت اين شاهزادۀ زندى سروده بوده، از ميان می‌ ‏برد.

اگر او را پركارترين شاعر در عصر قاجار معرفى كنيم به‌جاست؛ چرا كه نزديك به يكصد هزار بيت شعر دارد. همچنین اگر وى را تواناترين سخنور اين دوره بشناسيم، به خطا نرفته ‏ايم؛ زيرا آثار منظوم وى در قالب‏ هاى مختلف شعرى از چنان استحكام ساختارى برخوردار است كه آدمى را به حيرت وا مى‏ دارد. دو فرزند او به اسامى: ابو القاسم خان متخلص به «فروغ» و محمد حسين خان متخلص به «عندليب» نيز در شعر و ادب دستى داشته و از فضلاى زمانه خود بوده‏ اند.

از فتحعلى خان صبا غير از ديوان اشعارش، چندين منظومه در قالب مثنوى به يادگار مانده است كه مشهورترین آنها عناوین زیر هستند:

-        شاهنشاه‏نامه: در 40 هزار بيت و به شيوه شاهنامه فردوسى‏ به نام فتحعلى شاه قاجار

-        خداوندنامه: در ستايش رسول اكرم (ص) و جانبازي‌ها و دليري‌هاى امير مؤمنان على (ع) در سى هزار بيت

-        عبرت‏ نامه، گلشن صبا و ...

نياكان وى از اهالى آذربايجان و خاندان دنبلى بوده ‏اند، ولى چون زادگاه او كاشان است، تذكره ‏نويسان كاشانى‏ اش معرفى كرده‏ اند.

وى مدتى عهده ‏دار حكومت كاشان و قم بوده؛ ولى بعدها از اين سمت استعفا می‌دهد و ملازمت خاقان قاجار را بر حكومت آن دو ايالت بر می‌گزید.

شرح احوال و آثار او را مى‏توان در نگارستان دارا؛ سفينة المحمود، ج ؛ تذكره اختر، ج 1؛ مجمع الفصحاء ج 5؛ قاموس الاعلام، ج 4؛ رياض العارفين؛ صبح گلشن؛ ريحانة الادب، ج 2؛ تاريخ ادبيات ادوارد براون ج 4؛ تاريخ ادبيات رضازادۀ شفق و چهل مقاله يافت.

(كاروان شعر عاشورا، محمدعلی مجاهدی (پروانه): 236-237)

معرفی شعر:

دیوان صبا در سال 1337 چاپ شده است.

شاهنشاه‌ نامه یکبار چاپ سنگی شده است. لینک دسترسی

گلشن صبا به همت ملک الشعرای بهار و نیز حشمت الله کوهی کرمانشاهی چند بار چاپ شده که نخستینش 1313 بوده است. لینک دسترسی: (جلد یک، جلد دو)

اما خداوندنامه که بخش مذهبی اشعار صبا محسوب می شود، تاکنون چاپ نشده است. این اثر در مؤسسۀ ادب پژوهی شیعی در دست تصحیح است و تا کنون حدود یک سوم این اثر گرانسنگ آماده شده است. آنچه که می‌خوانید، بخشی کوتاه از صفحات آغازین این منظومه است. تصویر صفحۀ نخست نسخه‌های کتابخانه ملی، مجلس و دانشگاه تهران را به پیوست خواهید دید.

نکتۀ قابل توجه در شعر زیر، سطح اعتقاد شاعر به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام است. او نور پیامبر و امیرالمؤمنین علیهما السلام را در آغاز آفرینش و نیز روزگار پیامبران پیشین تأثیرگذار می‌داند.

 

پدید آوردن اسد اللّه الغالب علی بن ابیطالب علیه السلام را از نور سید کائنات محمد مصطفی صلّی اللّه علیه و آله

گسست از جهان کام پیغمبری                                        شد آغازش انجام پیغمبری

نخست آفرینش ز یزدان پاک                                         نه جز گوهر پاک آن جان پاک

ولی گشت آن پاک گوهر دو تن                                      یکی او یکی شاه خیبر شکن

علی آن‌که او شوی دخت وی است                                  چه دخت؟ آن که او دست‌پخت وی است

به هر مایه دانش در آغاز کار                                         تو ای پاک یزدانش آموزگار

به رازی که او از تو داناستی                                          علی نیز از او تواناستی

به شمشیر او راست دنیا و دین                                       بلی دست یزدانش در آستین

شکافندۀ دانه در خاک اوست                                        برآرندۀ خوشه از تاک اوست

از او گوهر آسمان یافت فر                                           از او روشنان راست رنگین گهر

نهم آسمان پایۀ پست او                                               ز نام بد و نیک در دست او

هم او کارفرمای کار بُوِش                                             هم او آفرینش نگار بُوِش

به فرمان او جنبش آسمان                                             از او روزی تن از او روز جان

مر او را جز از جنبش آستین                                         نبارد هوا و نیارد زمین

یکی دانه از خاک سر بر نزد                                         که منشور فرمانش بر سر نزد

نزاید یکی کودک از مام خویش                                      که شیرین نبیند از او کام خویش

نمیرد یکی تن که بالین اوی                                          نگردد ز خاک پی‌اش مُشک‌بوی

هم او گشت در روزگار نخست                                      به جبریل آموزگار نخست

رهانندۀ پاک پیغمبران                                                  ز رنج بزرگ و ز بند گران

یکی زو ز زندان ماهی به ماه                                         یکی زو به ایوان شاهی ز چاه

یکی را نشانید آتش ز تاب                                            یکی را کشانید کشتی ز آب

هم او گلشن آرای خرم بهشت                                       بهشتش یکی گلشن دست کشت

هم از خشم او دوزخ آتش‌فروز                                      نسوزد، چو گوید به آتش: «مسوز»

کسی را که مهرش، چه غم ز آتش است؟                          بلی مهر او آب آتش‌کُش است

(خداوندنامه، نسخۀ کتابخانۀ ملی، ص 7)

Print
2403 Rate this article:
No rating

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com