معرفی دیوان کامل اشعار ناصرالدین شاه قاجار

معرفی دیوان کامل اشعار ناصرالدین شاه قاجار

طاهره کاظمی

 

...تا شدم بندۀ تو بر همه شاهم


 

شناسنامۀ کتاب

نام کتاب: دیوان کامل اشعار ناصرالدین شاه قاجار

تحقیق و اهتمام: حسن گل‌محمدی «فریاد»

ناشر: علم

 چاپ اول: 1390

تعداد صفحات: 420

 

معرفی شاعر

«ناصرالدین شاه قاجار، فرزند محمدشاه، فرزند عباس‌میرزا، فرزند فتحعلی شاه، روز یکشنبه ششم ماه صفر 1247 هجری قمری در تبریز آذربایجان متولد و در سال 1264 هجری قمری به سلطنت رسید. او بزرگترین و مشهورترین پادشاه سلسلۀ قاجار است. حدود پنجاه سال سلطنت کرد و سرانجام روز جمعه، هفدهم ذیقعدة‌الحرام 1313 هجری قمری در سن 66سالگی در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی علیه‌السلام به دست میرزا رضای کرمانی به ضرب گلوله به قتل رسید و در همان جا به خاک سپرده شد»(آصفی، 1391: 11-12).

ناصرالدین شاه در دورۀ حکومت خود با وجود آنکه به لحاظ سیاسی، فرهنگی مستبدانه و خودکامه داشت و بی‌عدالتی و بی‌توجهی به اجرای قوانین را پیش گرفته بود، نقش بسزایی در رونق و توسعۀ آیین‌های شیعی از جمله عزاداری و برگزاری تعزیه داشت. او به عنوان شخصیتی که حامی و مروج تعزیه بود، در سال 1304ق دستور ساخت تکیۀ دولت را داد که از مهم‌ترین اقدامات وی در ترویج مذهب به شمار می‌آید. از دیگر فعالیت‌های دینی وی، اقداماتی برای تعمیر و تزئین حرم‌های امامان و امامزادگان شیعه از جمله حرم امام حسین، عسکریین و امام رضا علیهم‌السلام بود. همچنین روز غدیر خم، زادروز امام علی و امام زمان علیهما‌السلام نیز در دورۀ حکومت او به طور رسمی در زمرۀ جشن‌های ملی درآمد.


جایگاه هنری و ادبی ناصرالدین شاه

ناصرالدین شاه از جمله پادشاهانی بود که قریحۀ شاعری داشت و سروده‌های بسیاری با تخلص «ناصر» از خود به یادگار گذاشت. به طور کلی، زبان و ادبیات فارسی در دورۀ سلطنت او و فتحعلی شاه قاجار رونق و توسعۀ زیادی پیدا کرد؛ زیرا هر دو پادشاه شاعر و صاحب قریحه بودند و به این موضوع بسیار اهمیت می‌دادند. او علاوه بر سرودن شعر، به نوشتن سفرنامه و انجام کارهای هنری دیگری چون نقاشی و عکاسی هم علاقمند بود و آثاری از خود به جا گذاشته است[1].

«ناصرالدین شاه قاجار همچون شاه عباس عشق و علاقۀ فراوانی به خاندان عصمت و طهارت علیهم‌السلام داشت»(همان، 16). همین امر باعث شد که بخشی از دیوان خود را به سروده‌های آیینی و مذهبی اختصاص دهد.

معرفی دیوان

دیوان او متشکل از چهار بخش است:

الف) تحقیق دربارۀ زندگانی، احوال، اعمال، افکار و آثار

ب) دیوان کامل اشعار: شامل اشعار مذهبی و مراثی، غزلیات، رباعیات، قطعات، مخمس، مفردات، غزلیات ناتمام و پراکنده

ج) پیوست‌ها: شامل تضمین‌ها، خاطره‌ها و نکته‌های ادبی از زندگی ناصرالدین شاه، فهرست اسامی زنان و فرزندان او، جدول سال‌شمار حوادث دوران حکومت وی، توضیحات

د) فهرست‌ها: شامل فهرست اعلام، فهرست کامل منابع و مراجع، تصاویر.

ناصرالدین شاه بخش اعظم سروده‌های مذهبی خود را به امام حسین علیه‌السلام و سایر شهدای کربلا اختصاص داده است. دیگر اشعار آیینی او در وصف امام علی و امام رضا علیهماالسلام و شعری ترکی در مصیبت کربلاست. او برای سرایش این بخش از دیوان، از انواع قوالب شعری چون مثنوی، قصیده، غزل، قطعه و رباعی استفاده کرده است. در دیگر اشعار این بخش، تقسیم‌بندی سروده‌ها براساس قالب شعری بوده و مضمون در درجۀ دوم اهمیت قرار گرفته است. با این وجود، اشعاری متأثر از مذهب و با شمه‌ای آیینی، در بخش غزلیات دیوان هم مشهود است. ناصرالدین شاه در این بخش از اشعار خود یک غزل کامل و یک غزل ناتمام با ردیف «پنداری» دارد که در هر دو غزل، غیر از ردیف یکسان، از سه بیت تکراری و مضمونی واحد، استفاده کرده است.

بخش «پیوست‌ها»ی دیوان شامل سروده‌های تضمین شده از اشعار ناصرالدین شاه یا تقلید از سبک اوست. اغلب این اشعار در قالب غزل و از آثار فروغی بسطامی بوده است. «توضیحات» این بخش معرفی تفصیلی اشخاصی بوده که نگارنده در شرح زندگانی ناصرالدین شاه یا از آنها نام برده یا به صورت مختصر سخن گفته است.


سبک سروده‌های ناصرالدین شاه

با توجه به آنچه در کتاب «کاروان شعر عاشورا» به قلم محمدعلی مجاهدی آمده، سبک سروده‌های ناصرالدین شاه عموماً عراقی بوده و از ضوابط این سبک پیروی کرده است(رک. مجاهدی، 1386: 409). او «در سرودن شعر دارای طبعی لطیف و قریحه‌ای سرشار از ظرایف و معانی بوده است. در میان سروده‌ها و اشعار ناصرالدین شاه مراثی و اشعار مذهبی او جایگاه ویژه و خاصی دارد و حتی می‌توان گفت که شاعری و معروفیت اشعار وی بیشتر مربوط به همین گونه اشعار است. به طوری که ناصرالدین شاه به عنوان یکی از مرثیه‌سرایان اهل بیت علیهم‌السلام شناخته می‌شود. او در غزلیات عاشقانۀ خود بیشتر از سعدی و حافظ تبعیت کرده و به استقبال این دو شاعر بزرگ رفته است» (گل‌محمدی، 1390: 89-94).


تحلیل و نقد دیوان

در بخش‌هایی از دیوان ناصرالدین شاه نشانه‌هایی از تحریفات واقعۀ کربلا مشهود است. از جمله اشاره‌هایی که به دامادِ شاه دین، حضرت قاسم علیه‌السلام می‌کند:

وارد شدم به حجلۀ داماد شاه دین                              دیدم عروس قاسم داماد مضطر است(ص116)

امیر مولایی بیدگلی کتابی با عنوان «مقتل أنا العطشان» نوشته است دربارۀ چهل علت عطش سیدالشهدا علیه‌السلام، از ظهر عاشورا تا لحظۀ شهادت. در این کتاب، علاوه بر استفاده از مطالب تحریفی، به ابیاتی از دیوان این شاه قاجار اشاره شده است. منتقد این اثر، آقای محسن حدادی، مطالب مندرج در این مقتل را از جمله تحریفات مدرن واقعۀ عاشورا می‌داند و در معرفی کتاب می‌نویسد: «کتاب با شعری از دیوان ناصرالدین شاه قاجار آغاز می‌شود و البته نویسندۀ «مقتل نوین» به این شعر اکتفا نکرده و در جای جای کتاب نیز با زنده نگاه‌داشتن یاد و خاطرۀ شاه شهید، جناب ناصرالدین شاه قاجار، به وی ادای دین کرده است»[2]. برای نمونه، او ذیل داستانی که برای یکی از چهل علت عطش امام حسین علیه‌السلام ذکر کرده، به سروده‌ای از ناصرالدین شاه هم اشاره کرده که گویی صورت نظم آن داستان است:

از عرش با ملائک بسیار جبرئیل                                آمد به یاری شه بی‌یار جبرئیل

وقتی رسید دید حسین را به خاک و خون                    گفتا فدای جان تو صد بار جبرئیل

برگوی پیکری که منش پروریده‌ام                              بیند چسان جراحت بسیار؟ جبرئیل!

این گفت و سایه بر بدن آن جناب کرد                        از شهپرش به دیدۀ خونبار جبرئیل

شاه شهید دیده گشود و به ناله گفت                           ای پیک وحی حضرت جبار جبرئیل

بردار سایه‌ات ز سرم این دم وصال                            حایل مشو میان من و یار جبرئیل...(ص119)

با توجه به گفته‌های ایشان و استفاده‌هایی که نویسندۀ کتاب از سروده‌های ناصرالدین شاه کرده است، می‌توان اینگونه نتیجه گرفت که اشعار مذهبی ناصرالدین شاه نیز بی‌تأثیر از تحریفات تاریخی نبوده و نیازمند میزانی برای اعتبارسنجی هستند.

مجاهدی معتقد است که جز مثنوی ماتمی که ناصرالدین شاه در رثای حضرت علی‌اصغر علیه‌السلام سروده و یک رباعی، اثر منظوم دیگری از او به ثبت نرسیده است(رک مجاهدی، 1386: 409)؛ حال آنکه در دیوان او، شاهد اشعاری در قالب‌ها و مضامین مختلف هستیم که مورد استقبال دیگر شاعران هم قرار گرفته است.


دیگر نسخ چاپی دیوان

علاوه بر کتابی که معرفی شد، نسخه‌های دیگری هم از دیوان ناصرالدین شاه به چاپ رسیده است. یکی از این نسخ، دیوانی است به کوشش مهدی آصفی که با توجه به آنچه گردآورنده در مقدمۀ کتاب خود ذکر کرده است، بخشی از آثار منتشرنشدۀ ناصرالدین شاه محسوب می‌شود. به همین دلیل تعدادی از اشعار کتاب او در دیوانی که گل‌محمدی گردآوری کرده، چاپ نشده است. آنچه آصفی در بخش «افزوده‌ها»ی کتاب خود انجام داده، مشابه بخش «پیوست‌ها»ی دیوان گل‌محمدی است. با این تفاوت که او در این بخش فقط به معرفی اشعار تضمین‌شده از سروده‌های ناصرالدین شاه اکتفا نکرده است؛ بلکه به تعدادی از اشعار شاعران دیگر در وصف این شاه قاجار، مدیحه‌ای که متأثر از قالب و محتوای یکی از اشعار ناصرالدین شاه بوده و نمونه‌هایی از تأثیرپذیری شعرای دربار ناصری از حافظ نیز پرداخته است. همچنین به غزلی آیینی از وصال شیرازی که در تفسیر فال ناصرالدین شاه سروده بود، اشاره کرده است. بخش‌هایی از این غزل:

صاحبا در حالتی کاین بنده غم بسیار داشت                  یادم آمد از سؤالی کان جناب اظهار داشت

درخصوص شعر «حافظ» چون که پرسیدی ز من             «بلبلی برگ گلی خوش‌رنگ در منقار داشت»

...«بلبلی برگ گلی» شد سیصد و پنجاه و شش               با علی و با حسین و با حسن معیار داشت

برگ گل سبز است، او دارد نشانی از حسن                  زان که او در وقت رفتن سبزی رخسار داشت

رنگ گل سرخ است، او دارد نشانی از حسین                چون که او وقت شهادت چهره‌ای گلنار داشت

بلبلی باشد علی کز فرقت این برگ و گل                    روز و شب آه و فغان و ناله‌های زار داشت[3]...(آصفی، 1391: 130-131)

از اشتباهات ادبی این کتاب، بیتی است که گردآورنده آن را به حافظ نسبت داده و اظهار داشته است که ناصرالدین شاه و جمعی از شعرای هم‌عصر او، به استقبال از آن غزل‌هایی را سروده‌اند:

ترسم که من بمیرم و غم بی‌پدر شود                          وین طفل نازپرور من دربه‌در شود

حال آنکه این بیت در دیوان نظام وفا، البته با اندکی تغییر، ثبت شده است. نکتۀ دیگر آنکه او غزل کاملی هم با مطلع «عشقت نه سرسری‌ست که از دل به‌در شود/ مهرت نه عارضی‌ست که جای دگر شود» به حافظ نسبت داده است؛ بی‌آنکه نشانی از آن در سروده‌های حافظ یافت شود.

نظم حاکم بر این کتاب، در مقایسه با آنچه گل‌محمدی انجام داده، چندان معقول نیست؛ زیرا سروده‌هایی که در بخش اشعار آیینی کتاب گنجانده شده است، همگی آیینی نیستند. ضمن اینکه در دیگر بخش‌های دیوان هم سروده‌های آیینی به چشم می‌خورد؛ اما در بخش نخست نامی از آنها آورده نشده است. به همین دلیل قصد گردآورنده از این نام‌گذاری و تقسیم‌بندی، بی‌فایده می‌شود.


نمونه شعر

کجا هوای شهنشاهی زمین دارم                                که کفش‌داری سلطان هشتمین دارم

سزد که فخر کنم بر شهان به روز جزا                         به کفش‌داری سلطان دین امام رضا[1]

 

[1] سالی ناصرالدین شاه به مرض سخت مبتلا گردیده بود که معالجه‌اش در تهران میسر نگردید. نذر کرد در صورتی که بهبود یابد، پانزده روز کفش‌داری و جاروب‌کشی صحن مقدس امام هشتم علیه‌السلام را به عهده بگیرد. لذا وقتی که سلامتی برای او حاصل می‌شود، نذر بجا آورده و به این مناسبت نیز شعری سروده و دستور داد آن را بالای کفش‌کن حرم مطهر حضرت رضا علیه‌السلام کتیبه کنند(گل‌محمدی، 1390: 257).

 

لینک مقالات قابل رجوع

مدخل ویکی‌پدیا: ناصرالدین‌شاه قاجار

یادداشت سایت ماهنامۀ الکترونیکی بهارستان، نقد کتاب دیوان ناصرالدین‌شاه: محمدرضا بهزادی.

یادداشت سایت سلوک عرفانی: خواب دیدن ناصرالدین شاه

 

منابع

-       مجاهدی، محمدعلی(1386). کاروان شعر عاشورا، قم: زمزم هدایت.

-       مظاهری، محمدحسام(1395). ذیل مدخل ناصرالدین شاه، فرهنگ سوگ شیعی، ویراستار محمدحسام مظاهری، تهران: خیمه.

-       ناصرالدین قاجار(1391). دیوان ناصرالدین شاه قاجار، به کوشش مهدی آصفی، تهران: مرکز فرهنگی انتشاراتی منیر.

-       ناصرالدین قاجار(1390). دیوان کامل اشعار ناصرالدین شاه قاجار«ناصر»، به تحقیق و اهتمام حسن گل‌محمدی«فریاد»، تهران: علم.



[1] برایمطالعۀ بیشتر، به بخش نخست دیوان کامل ناصرالدین شاه، به تحقیق و اهتمام حسن گل‌محمدی و فرهنگ سوگ شیعی ذیل مدخل «ناصرالدین شاه» مراجعه کنید.

[2] جهت مطالعۀ توضیحات کامل منتقد و آشنایی بیشتر با کتاب، به سایت http://www.ketabnews.com یا http://www.tahrifat.blogfa.com مراجعه کنید.

[3] بخش‌هایی از این غزل به همراه توضیحات آن، در سایت http://yaghzeh.persianblog.ir قابل مشاهده است.


 

Print
8021 Rate this article:
4/8

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com