سیر ادبیات عاشورا در آذربایجان

سیر ادبیات عاشورا در آذربایجان

مصطفي قلي‌زاده علياري

مرثیه‌سرایی و تعزیه‌خوانی در تاریخ آذربایجان از قدمتی بسیار برخوردار است. ترکان در قدیم، ماتم را «یوغ» و سوگ سرود را«آغی» می‌گفتند. آنان علاوه بر مرثیه‌سرایی در سوگ عزیزان از دست رفته خود، گاه در رثای برخی از حیوانات اهلی نجیب و وفادار چون اسب نیز، قطعاتی سوزناک و مرثیه‌گونه می‌سروده‌اند. این مراثی اغلب در قالب «مانی»(بایاتی و دو بیتی آذری در هفت هجا) سروده می‌شد. در بین قبایل بسیار دیرینۀ ترک، نوع دیگری از مرثیه بود که به آن «ساغور» می‌گفتند و آن را در ماتم جوانمردان، پهلوانان، سخاوتمندان، پیران قبایل و به همراه نالۀ «قوپوز»(ساز) با آهنگ‌های غم‌انگیزی می‌خواندند.

از دورۀ صفویه در آذربایجان و برخی مناطق شیعه‌نشین همچون عراق که ترک‌های شیعی مذهب در آن‌ها ساکن بودند، مرثیه‌سرایی و تعزیه‌خوانی به زبان ترکی، به مراثی و مصایب اهل بیت عصمت و طهارت(ع) منحصر شد و توجه شاعران و نوحه‌سرایان شیعه، بیش از هر چیزی، به حادثۀ خونین و جانگداز کربلا و شهادت مظلومانۀ سالار شهیدان، امام حسین(ع) و یارانش معطوف گشت. از آن پس، توجه به مرثیه‌سرایی در تاریخ ادبیات آذربایجان به مراتب بیش از دیگر انواع شعر بوده است.

حماسۀ حسینی قسمت اعظم ادبیات کلاسیک نظم و نثر آذری را به خود اختصاص داده است. شاعران دل‌سوختۀ اهل بیت پیامبر(ص) در گسترۀ عظیم زبان آذری ایران، عراق، آذربایجان، قفقاز، ترکیه و در ماتم عظمای سیدالشهدا(ع) اشعاری جانسوز سروده، دیوان‌ها پرداخته‌اند و حماسه‌ها ساخته‌اند! صدها دفتر و دیوان عاشورایی که امروز از انبوه این شاعران آل عبا(ع) در دست داریم، شاهد این مدعاست. ما در این نوشتار به طریق اجمال، به بیان سیر تاریخی ادبیات عاشورایی و نوحه‌سرایی در زبان آذری می‌پردازیم و اذعان می‌کنیم که تبیین و تشریح کامل این موضوع از زوایای گوناگون تاریخی، اعتقادی، سیاسی، اجتماعی، هنری و مجال بیشتری می‌طلبد.

ملا محمد فضولی بغدادی، بزرگ‌ترین شاعر عارف ترک زبان (متوفی به سال ۹۹۷ ه. ق و مدفون در کربلا) در تاریخ آذربایجان، نخستین شاعر شیعی است که در مدح و رثای چهارده معصوم(ع) مراثی و مدایح ماندگار و پرسوز و گداز بسیار سروده است. او علاوه بر اشعار زیادی که در قالب‌های مختلف شعری در این مورد سروده، کتاب معروف خود «حدیقة السعداء» را به نظم و نثر مسجع ترکی آذری در ده باب تألیف کرد که بخش اعظم آن، به واقعۀ کربلا اختصاص یافته است. فضولی در مقدمۀ این کتاب، در بیان سبب تألیف آن می‌نویسد:

« ... در ایام محرم و عزاداری، شیعیان ترک زبان در کربلا جمع می‌شوند به عزاداری می‌پردازند. آنان به اشعار و مراثی عربی و فارسی گوش می‌کنند و می‌گویند؛ اما معانی و مفاهیم آن‌ها را خوب در نمی‌یابند. من تصمیم گرفتم که کتابی را به نظم و نثر ترکی در مصایب حضرت سیدالشهدا(ع) بنویسم تا آنان نیز این کتاب را در این ایام و مراسم بخوانند و عزاداری نمایند

این کتاب یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های ادبی و مذهبی شیعی به زبان ترکی است که بارها در ایران و آذربایجان به چاپ رسیده است و هنوز هیچ کتابی را در سرتاسر قلمرو زبان ترکی، یارای برابری با آن نیست. فضولی در دیوان ترکی خود نیز اشعاری در نثار و رثای اهل بیت(ع) سروده است، به ویژه ترکیب‌بندی بسیار زیبا و آکنده از اندوه، حماسه، خیال، هنر و حسرت، در خصوص حلول ماه غم‌انگیز محرم و آغاز سوگواری حسینی دارد که کم نظیر است. چند بیت از آن ترکیب بند را همراه با ترجمه‌اش می‌آوریم

تدبير قتل آل عبا قيلدين اي فلک!                                                                                             

فكر غلط، خيال خطا قيلدين اي فلك!

برق سحاب حادثه دن تيغلر چكيب                                                                                           

بير بير حواله ي شهدا قيلدين اي فلك

بير رحم قيلما دين جگري قان اولانلارا                                                                                      

غربتده روزگاري پريشان اولانلارا!

-اي فلك! در قتل آل عبا، چه تدبير باطلي كردی!

چه انديشۀ غلط و خيال خطايي كردي!

از برق سحاب حادثه‌ها، خنجر آختي

و بر يك يك شهدا نواختي...

 اي فلك! هيچ رحمي بر دل‌هاي خونين روا نداشتي

دل‌هاي كساني كه در ديار غربت، پريشان روزگار بودند!

 

اي درد پرور الم كربلا حسين!                                                                                                

وي كربلا بلالرينه مبتلا حسين!

غم پاره پاره با غريني يا ندير دي داغ ايله                                                                                   

اي لالۀ حديقۀ آل عبا حسين!

ياخدي و جوديني غم ظلمتسراي دهر                                                                                        

اي شمع بزم بارگه كبريا، حسين!

 -اي حسين! اي پروردۀ درد و رنج كربلا

كه به بلاهاي كربلا مبتلا شدي!

تير اندوه داغدار، دلت را پاره پاره كرد 

اي لالۀ خونين جگر بوستان آل عبا، حسين!

غم‌هاي اين خانۀ تاريك دهر، وجودت را به آتش كشيد

اي شمع بزم بارگه كبريا، حسين!

ملا محمد فضولی شاعر شوریدۀ آل رسول (ص) در اشعار فارسی خود نیز عاشقانه از کربلا می‌گوید:

چون خاك كربلاست، «فضولي» مقام من                                      نظمم به هر كجا كه رسد، حرمتش رواست

زر نيست، سيم نيست، گهر نيست، لعل نيست                               خاك است شعر بنده، ولي خاك كربلاست!

فضولی طلیعه‌دار ادبیات عاشورایی در تاریخ آذربایجان است. بعد از او با ترویج مذهب شیعه در ایران و آگاهی بیشتر شیعیان از مصایب اهل بیت(ع)، شاعران آذربایجان هم با الهام از واقعۀ جان‌گداز کربلا به سرودن اشعاری در قالب‌های گوناگون پرداختند و یاد و خاطرۀ خونین شهدای لاله پیکر دشت نینوا را در دل‌ها زنده کردند.

نظام‌الدین محمد توفار قانلی (متوفای ۱۱۷۰ ه) اشعار جانسوزی در رثای امام حسین(ع) و یارانش دارد و فرهنگ عاشورایی شهادت و فداکاری در راه دین خدا و مبارزه با دشمنان حق را جان‌مایۀ اشعار کربلایی خود قرار داده است. سید فتاح مراغه ای، متخلص به «اشراق» از شاعران قرن دوازدهم هجری، به دو زبان فارسی و ترکی در ماتم شهدای کربلا مرثیه‌ای زیبایی سروده است. کتاب «ریاض الفتوح» او شامل مثنوی‌های فارسی در همین موضوع است. حاج خداوردی خویی، متخلص به «تائب» (متوفای ۱۲۰۱ ه. ق) از شاعران توانای مرثیه است و در ماتم سالار شهیدان امام حسین(ع) و یارانش سوگ سروده‌های ارزشمندی به دو زبان ترکی و فارسی دارد. آخوند ملاحسین مراغه‌ای، معروف به «دخیل» یکی از مشهورترین و بزرگ‌ترین شاعران نوحه‌سرای آذربایجان در قرن سیزدهم هجری است. کلیات وی در هفت مجلد به نظم و نثر ترکی در مدایح و مصایب آل علی(ع) بسیار مشهور است. دخیل در قالب‌های متنوع نظم، نگاهی شاعرانه و عاطفی به واقعۀ کربلا به ویژه در تصویر و توصیف میدان کربلا دارد و با مهارت و ظرافتی شایسته و با استمداد از تخیل سیال و قوی خود، به شرح جزئیات حادثۀ عاشورا پرداخته است. از اشعار کربلایی آخوند، در اجرای مراسم عاشورا، شبیه‌خوانی‌ها، شبیه‌گردانی‌ها و سینه زنی‌ها بسیار استفاده می‌شود و هنوز هم مردم مسلمان و شیعی آذربایجان با عشق و علاقۀ خاصی اشعار عاشورایی دخیل را می‌خوانند و گریه می‌کنند و به احیای شعائر حسینی می‌پردازند. دخیل در شعری با محتوای مفاخره و حماسه و به زبان رجز، از قول حضرت علی اکبر(ع) خطاب به لشکر یزید بد اختر چنین می‌گویند:

سيزده اگر يزيد بد اختر نشاني وار                                                                                       

گوندن ايشيقدي بيزده پيمبر نشاني وار

اولماز حريف كيمسه منه، منده بي خلاف                                                                          

عباس نامدار دلاور نشاني وار!...

- اگر در شما اي لشكر كفر! نشانی از یزید شوم است، مثل روز روشن است که در وجود ما نشاني از پيامبر رحمت(ص) است!

كسي از شما را ياراي برابري با من نيست،

زيرا من نشاني از شجاعت عمويم عباس نامدار و دلاور دارم!

دخیل، ضمن پرداختن به جزئیات نمایشی که اغلب زبان حال و زاییدۀ خیال شاعرانه اوست، سعی می‌کند فضایل، عظمت‌های روحی، شجاعت، جوانمردی، اخلاص، پاکی و توکل شهدای کربلا و در مقابل آن رذالت، ترس، ناجوانمردی، زشت کرداری، بدگوهری، قساوت قلب و خبث سیرت یزیدیان را نشان دهد. از این جهت اشعار او بسیار پربار و حایز اهمیت است و بارها در تبریز و تهران چاپ شده است. میرزا محمد‌تقی قمری دربندی (متولد ۱۲۳۵ ه. ق) یکی دیگر از مشاهیر عرصۀ ادبیات عاشورایی آذربایجان است. کلیات اشعارش تحت عنوان «کنزالمصائب» که تماما در مدح و منقب و مرثیۀ اهل بیت(ع) است ده‌ها بار در تبریز و دیگر بلاد شیعه‌نشین به چاپ رسیده است. این سه بیت از یکی از قصاید کربلایی اوست:

ماه محرم اولدو گنه گويلر آغلادي                                                                                  

دوشدو جهانه غلغله عالملر آغلادي

اولاد حيدرين چكن آه و فغانينه                                                                                        

كرب و بلاده مؤمن و هم كافر آغلادي

شاما طرف اولاندا روان كاروان غم                                                                                            

يئر آغلادي، گوي آغلادي، نه كشور آغلادي!...

- ماه محرم آمد، باز هم آسمان‌ها گريستند!

غلغله‌اي در جهان افتاد و جهانيان گريستند

از آه و فغان جانسوز فرزندان علي(ع)

در كربلا مؤمن و كافر گريستند

و آنگاه كه كاروان غم اسرا روانۀ شام شد

زمين و آسمان و نه فلك گريستند!..
میرزا ابوالحسن راجی تبریزی (۱۲۹۲ ۱۲۴۲ ه. ق)، هم از غزل‌سرایان بزرگ تاریخ ادبیات آذربایجان و هم از معروف‌ترین شاعران اهل بیت(ع) است. بیش از صد سال است که نوحه‌ها و مرثیه‌های او در شهرها و روستاهای آذربایجان در ایام محرم خوانده می‌شود. قسمت اعظم دیوانش را اشعار عاشورایی تشکیل می‌دهند.

حاج رضا صراف تبریزی (۱۳۲۵-۱۲۷۱ ه. ق) یکی از بزرگ‌ترین شاعران غزل‌سرای آذربایجان است و کسانی چون فضولی بغدادی را می‌توان با او مقایسه کرد. نوحه‌ها و مراثی صراف در سوگ آل محمد(ص)، همانند غزل‌هایش بسیار پراحساس و مشهور خاص و عام است. بیشتر اشعارش مربوط به واقعۀ کربلاست. صراف غزلی دارد به مناسبت عصر تاسوعا که همه ساله در شب‌های عاشورا توسط عزاداران حسینی در کوچه و بازار و مساجد و تکایا خوانده می‌شود و از زن و مرد، بزرگ و کوچک، شهری و روستایی و باسواد در آذربایجان، کمتر کسی پیدا می‌شود که نخستین بیت آن را در خاطر نداشته باشد:

گل گلزار رسالت بو گئجه                                                                                         

شمردن ايسته دي مهلت بو گئجه

يا تماييب آل علي صبحه كيمي                                                                                     

شيعه يا تسين نئجه راحت بوگئجه

شهدالر آدينا كلك قضا                                                                                           

يازادي فرمان شهادت بوگئجه...

 

-گل گلزار رسالت، امام حسين(ع)

امشب را از شمر مهلت گرفت.

امشب چشم آل علي(ع) تا صبح به خواب نرفت

شيعه چگونه راحت و آرام بخوابد؟

كلك قضا، امشب فرمان شهادت را

به نام شهدا رقم زد.

اصغر دلریش، از شاعران توانا و پرکار نوحه‌سرای آذربایجان در نیمۀ دوم قرن سیزدهم و اوایل قرن چهاردهم هجری است. دیوان اشعارش به صورت سنگی در تبریز چاپ شده و بعدها چند بار به صورت افست به طبع رسیده است. برخی از ابیات عاشورایی او به قدری مشهور شده که بیشتر مردم، آن را از برمی‌خوانند و در واقع به شکل شعار عاشورا و ترجیع تعزیه‌خوانی‌ها در‌آمده است. از جمله، این بیت:

حسينه يئرلر آغلار گؤيلر آغلار                                                                                     

رسول مصطفي(ص)، پيغمبر آغلار

-آسمان و زمين در غم حسين گريه مي‌كنند

رسول برگزيده، محمد مصطفي، پيغمبر خدا(ص) نيز در اين ماتم مي گريد.

بسیاری از شاعران بعد از «دلریش» این بیت او را در اشعار خود به صورت ترجیع، تضمین کرده‌اند. از جمله مرحوم استاد شهریار که در بیتی از شعر تضمینی خود، به عظمت تأثیر شعر عاشورایی دلریش در دل‌ها، می‌گوید:

حسينين نوحه سين «دلريش» يازاندا                                                                            

مسلمان سهل ديركي، كافر آغلار

- اگر نوحه امام حسين(ع) را «دلريش» بنويسد

مسلمان سهل است، كافر هم در ماتم حسين گريه مي‌كند!

میرزا علی حکیم لعلی، طبیب، ادیب و شاعر طنزپرداز بزرگ و نوحه‌سرای برجستۀ آذربایجان، در سال ۱۲۵۲ ه. ق. در ایروان متولد شد و سال‌ها در تبریز به طبابت و سرودن شعر پرداخت و زندگی کرد و بالاخره در سال ۱۳۲۵ ه. ق در تفلیس از دنیا رفت. لعلی با اشعار طنز خود لبخند را بر لب‌ها می‌نشاند و با نوحه‌های آتشین و جان‌سوزش دل‌ها را در ماتم آل طه(ص) آتش می‌زد و چشم‌ها را اشک‌بار می‌ساخت. شعری در رثای حضرت علی اصغر طفل شیر‌خوار امام حسین(ع) و بیان قساوت قلب حرمله و لشکر سنگدل کوفه و شام سروده است که بسیار معروف و چاشنی مجالس عزاداری حسینی است:

آلدي اله تير و كمان حرمله                                                                              

سالدي حريم حرمه ولوله

حلق علي‌اصغري ائتدي نشان                                                                                    

چكدي او دم و حديله بير هلهله

سويئرينه حرمله پيكان وئرير                                                                                     

گؤر نئجه بي رحم دي بو حرمله

-حرمله تير و كمان به دست گرفت،

و ولوله‌اي در حريم حرم امام حسين(ع) افكند،

گلوي علي‌اصغر را نشانه گرفت،

و خود از شادي سر به هلهله برداشت!

چه پست و بي‌رحم است حرمله،

كه به جاي آب، تير به تشنه مي دهد.

قاسم بیگ ذاکر، شاعر شیعی و مبارز قرن سیزدهم هجری است که سال‌ها با فئودال‌های مناطق گنجه مبارزه کرد و حتی چندین سال به باکو تبعید شد. نوحه‌ها و مراثی او در سوگ شهدای کربلا مشهور است. این دو بیت، مطلع یک شعر سینه‌زنی از اوست که از زبان امام حسین(ع) خطاب به پیکر خونین علی اکبر(ع) سروده است:

دور اياقه ائيله مه خواب اوغول                                                                          

قورو يئرده ياتما يارا ليسان!

اورگيمده قالمادي تاب اوغول                                                                           

قورو يئرده ياتما ياراليسان!

-برخيز اي فرزندم، مخواب،

بر زمين خشك و تفتيده مخواب، پيكرت زخم‌دار است.

قلبم بي‌تاب شد (اي پاره ي دل!)

بر زمين خشك و تفتيده مخواب، پيكرت زخم‌دار است

خورشید بانو ناتوان، دختر مهدی‌قلی خان از شاعره‌های بلند آوازۀ آذربایجان در سال ۱۲۵۳ ه. ق (۱۸۳۷ م) در شهر شوشا از شهرهای جمهوری آذربایجان به دنیا آمد. او به دو زبان فارسی و ترکی شعر می‌سرود. خورشید بانو، زندگی غم‌انگیز و توأم با ناکامی ‌داشت، از این جهت سایۀ حزنی در اشعارش دیده می‌شود. مرثیه‌ها و سوگ سروده‌های وی در ماتم امام حسین(ع) و شهدای کربلا، از مشهورترین اشعار عاشورایی تاریخ ادبیات آذربایجان است. این بیت مطلع یکی از اشعار سینه‌زنی اوست:

 سؤيله حسينه اي صبا، كرب و بلايه گلمه سين                                                                          

گلسه دوشر بو دشتيده درد و بلايه، گلمه سين!

-اي باد صبا، به حسين(ع) بگو: به كربلا نيايد،

اگر بيايد، در اثر ظلم و جور، به درد و بلا در اين دشت گرفتار مي‌شود.!

عباس‌قلی باکیخانوف قدسی، شاعر، عالم، نویسنده و دانشمند شیعی قرن سیزدهم هجری است، که آثارش را به زبان‌های ترکی، فارسی و عربی می‌نوشت. «مرآت الجمال» دیوان اشعار فارسی اوست و کتاب «گلستان ارم» را در زمینۀ دستور زبان فارسی نوشته است. کتاب «ریاض القدس» او به نظم و نثر مسجع و ادبی ترکی، یکی از کتب مقتل است که به واقعۀ کربلا اختصاص دارد.

سید عظیم شیروانی، از دیگر شاعران بزرگ غزل و طنز آذربایجان و بنیان‌گذار مدرسه به سبک جدید در شهر شاماخی جمهوری آذربایجان است و در سال ۱۳۰۴ ه. ق (۱۸۸۸ میلادی)، در همان شهر وفات یافت. او در خانواده‌ای روحانی و عالم‌پرور پرورش یافته و بزرگ شده بود و با علوم و معارف دینی و ادبیات فارسی و عربی به خوبی آشنایی داشت. مراثی و نوحه‌های سید در ماتم جدش، بسیار زیبا و جانسوز است.

دو تن از شاعران شیعی که سید هم بودند با شعر خویش به پاسداری از حرمت خون جدشان امام حسین(ع) و یارانش برخاسته بودند: یکی سید حیدر حلی در عراق و به زبان عربی و دیگری سید عظیم شیروانی در آذربایجان و به زبان ترکی. سید حیدر حلی حدود یک سال بعد از وفات سید عظیم شیروانی از دنیا رفت (۱۳۰۶ ه. ق)

میرزا اکبر طاهر‌زاده صابر (۱۳۲۹ ۱۲۷۸ ه. ق / ۱۹۱۱ ۱۸۶۲ م) شاگرد سید عظیم شیروانی و بزرگ‌ترین شاعر اجتماعی و طنزپرداز آذربایجان در دورۀ مشروطه و صاحب کتاب «هوپ هوپ نامه» و صاحب سبک در شعر اجتماعی و انقلابی است. اشعار عاشورایی وی در چاپ‌های نخستین هوپ هوپ نامه بود؛ ولی بعدها در چاپ‌های باکو، از دیوانش برداشته‌اند.

ملا محمد نخجوانی، شاعر، نویسنده و از علمای بزرگ شیعه در قرن چهاردهم هجری است. او فقه و اصول و دیگر معارف را در حوزۀ علمیه نجف اشرف در محضر فاضل شرابیانی، میرزا حبیب الله رشتی، فاضل ایروانی و آموخت و بعد از وفات فاضل شرابیانی، مرجع تقلید شیعیان نخجوان و آذربایجان شد. او در سال ۱۳۳۴ ه. ق در شصت و شش سالگی در کربلا وفات کرد و در نجف به خاک سپرده شد. ملای نخجوانی آثار علمی‌متعددی در زمینه‌های فقه، اصول، حدیث و دارد؛ اما معروف‌ترین اثرش، کتاب «سحاب الدموع» است که در آن به رحلت پیشوایان معصوم(ع) و واقعۀ کربلا پرداخته و به نظم و نثر ادبی و عالمانۀ ترکی نوشته است. این کتاب در سه مجلد بارها در تبریز و تهران به چاپ رسیده است.

از دیگر شاعران معروف مرثیه‌سرا و عاشورایی آذربایجان می‌توان به اینان اشاره کرد:

مرحوم عباسقلی یحیوی تاج الشعرای اردبیلی، مرحوم حاج قدیر انور، مرحوم صافی، حافظی تبریزی، مرحوم ذهنی‌زاده، مرحوم استاد سید رضا حسینی، مرحوم شهاب ذاکر مراغه ای، عابد تبریزی، نجمی‌ تبریزی، میرزا حسین کریمی‌و مرحوم استاد سید محمد‌حسین شهریار.

به خاطر پرهيز از اطناب، از ذكر نام آثار ديگر شاعران مرثيه‌گوي زبان آذري خودداري مي‌كنيم. تذكر اين نكته را بر خود لازم مي‌دانم كه شاعران نوحه و تعزيه و عاشورايي، ده‌ها برابر آن است كه در اين نوشتار اجمالا به معرفي يا ذكر نامشان پرداخته‌ام.

 در پایان، بی مناسبت نیست که مقاله را با دو بیت از اشعاری که مردم مسلمانان سراسر آذربایجان در روز عاشورا تا هنگام ظهر، ترجیع‌وار زمزمه می‌کنند و به عزاداری می‌پردازند، ختم کنم:

آخدين عالمده ندن كوه و بيابانه فرات!                                                                                    

اولما دين قسمت حسينه دونه سن قانه فرات!

-اي فرات! چرا به كوه و بيابان‌هاي عالم جاري شدي،

اما قسمت امام حسين(ع) نشدي؟ اي كاش خون گردي، اي فرات!

نئجه قان آغلاماسين داش بوگون                                                                                

كسيليب يئتميش ايكي باش بوگون!

- چرا سنگ به گريه نيايد امروز؟

در چنين روزي كه هفتاد و دو سر بريده شده است!

والسلام علي الحسين و علي اولاده و اصحابه و انصاره

و رحمة الله و بركاته.

منبع: azarnews.ir

 

Print
1192 Rate this article:
4/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com