معرفی رستم‌نامه

معرفی رستم‌نامه

داستان ایمان آوردن رستم به دست حضرت علی علیه السلام

علیاصغر بشیری

مقدمه:

یکی از وجوه بررسی مسایل مربوط به منظومه‌های حماسی، آمیخته شدن عناصر اسلامی با این آثار است. در این میان منظومۀ رستم‌نامه (داستان منظوم مسلمان شدن رستم به دست امام علی علیه السلام) از اهمیتی ویژه برخوردار است. این اهمیت از آن روی است نگاه تلفیقی به داستان‌های ایران باستان با عناصر اسلامی در این اثر به بالاترین شکل خود موجود است.

برخی از منظومه‌های حماسی صرفاً داستان‌های پیش از اسلام را به نظم کشیده­اند که شاهنامه در رأس آن‌هاست. گرشاسب‌نامه و بهمن‌نامه و چند منظومۀ دیگر نیز همین­ گونه‌اند. برخی از آثر نیز صرفاً داستان‌های دورۀ اسلامی را به نظم کشیده‌اند؛ هم‌چون علی‌نامه و حملۀ حیدری. اما در این میان برخی منظومه‌هایی خلق شده‌اند که به گفتۀ دکتر یاحقی و دکتر آیدنلو(یاحقی: 1388، 123 و آیدنلو: 1387،هجده) با نگرش انطباقی یا تلفیقی به وجود آمده‌اند؛ یعنی در این آثار عناصر پیش از اسلام با عناصر دورۀ اسلامی کاملاً آمیخته شده و داستان‌هایی نوین را به وجود آوردند. از میان آثار مشهور با این نگرش خاوران‌نامۀ ابنحسام خوسفی اثری مهم است؛ اما دامنۀ این تلفیق‌ها تا جایی پیش رفت که در دورۀ صفویه حتی شخصیت‌های شاهنامه که به لحاظ زمانی پیش از اسلام هستند با شخصیت‌های اسلامی در یک دوره قرار گرفتند. یکی از منظومه‌هایی که با این نگرش سروده شد­ه‌اند، رستم‌نامه است که در سال 1387 به کوشش دکتر آیدنلو منتشر شده است. در این جستار معرفی و نگاهی کوتاه به این اثر خواهد شد.

معرفی منظومه:

رستم‌نامه، نامی است که مصحح این اثر بر آن نهاده است. این اثر در تک‌نسخه ­ای که داشته، هیچ نامی نداشته است. رستم‌نامه در 385 بیت، در بحر متقارب و به تقلید از شاهنامه و متون حماسی سروده شده است.

کتاب از سه بخش تشکیل شده است:

بخش نخست مقدمۀ مفصل کتاب است که دکتر آیدنلو با تکیه بر بیش از یکصد منبع تاریخی و ادبی آن را نگاشته است.

بخش دوم، منظومۀ رستم‌نامه است.

بخش سوم نیز منظومه‌ای دیگر است با نام معجزنامۀ مولای متقیان که در بحر هزج مسدس و به شکل مخمس سروده شده است که آن هم داستان کمک خواستن پادشاه چین از حضرت علی (ع) است و کرامت و معجزاتی که به ایشان منسوب می‌گردد.

آیدنلو در مقدمۀ مفصل خویش به جوانب گوناگون بحث تلفیق با تکیه بر منابع دینی و تاریخی و ادبی اشاره کرده‌اند و بحثی مطرح کرده‌اند با این دیدگاه که در متون پیش از دوران صفویه قرار دادن رستم در کنار حضرت علی(ع) مسبوق به سابقه است و به این اشعار از برخی شاعران استناد می‌کنند:

فرخی سیستانی (قرن پنجم):

آیا نموده جهان را هزارگونه هنر      چو که؟ چو حیدر کرّار  و و رستم دستان

انوری ابیوردی(قرن ششم):

تو بر پشت رخشی چو رستم خرامان      به کف ذوالفقاری چو حیدر گرفته

(رستم‌نامه، 1387: هجده)

و البته مثال مشهورترش را در این دو بیت مولانا، به ترتیب از مثنوی و غزلیات اشاره می‌کنند:

آن جهاد اکبر است این اصغر است        هر دو کار رستم است و حیدر است ...

زین همرهان سست عناصر دلم گرفت    شیر خدا و رستم دستانم آرزوست

(رستم‌نامه، 1387:  نوزده)

به هر روی با توجه به این پیش‌زمینه­ های ادبی است که برخی شاعران در دورۀ صفویه این داستان‌ها را سروده‌اند. در این دوره از نظر اجتماعی و سیاسی و مذهبی نیز این آمادگی وجود داشته که آثاری با این مضامین سروده شوند.

داستان رستم در این اثر پس از ستایش خدا و پیغمبر و ستایش آل علی و یک ساقی‌نامه با این بیت آغاز می‌شود:

کنون ای محبان با عقل و هوش             به این نقل نشنیده دارید گوش

(رستمنامه، 1387: 5)

نقل ناشنیده نیز گویا بیانگر این است که این اثر را قبل از او کسی به نظم نیاورده است. (رستم‌نامه، 1387: چهل و سه).

 شاعر ناشناس این اثر بیان کرده، زمانی که به نجف رفته این داستان را از آن‌جا شنیده است. داستان از این قرار است که:

در زمان پادشاهی کیخسرو، سلیمان نبی (ع) پیامبر خداست. سلیمان از کیخسرو میخواهد که دین او را بپذیرد وگرنه با سپاه خویش که از انسان‌ها و دیوان و جنیان و پریان است به ایران حمله خواهد کرد. کیخسرو با پهلوانان و بزرگان سپاه مشورت می‌کند و سرانجام به این نتیجه می‌رسند که رستم را به درگاه سلیمان بفرستند و به او می‌گویند که ابتدا سلیمان را از این کار منصرف کند و الا از دربار سلیمان اطلاعاتی به دست آور تا ایرانیان برای جنگ با او آماده شوند. رستم به درگاه سلیمان می‌رود و از دیدن لشکر اجنه و دیوان حیرت می‌کند. ملاقاتی بین او و سلیمان رخ می‌دهد و سخنانی رد و بدل می‌شود. روز بعد رستم اول صبح قصد دارد به بارگاه سلیمان برود و در راه خود با نقابداری مواجه می‌شود. نقابدار -علی (ع)- از او می­خواهد که به خدا ایمان آورد و از دین مجوس دست بردارد. رستم ابتدا نمی‌پذیرد و بین آن دو جنگ در می‌گیرد و سرانجام رستم شکست می‌خورد و در پایان رستم دین الهی را می‌پذیرد و با یاران خود به ایران بر می‌گردد و به کیخسرو و ایرانیان می‌گوید: من نمی‌توانم با سلیمان و یاران او بجنگم. رستم سپس ایران را ترک می‌کند و به سیستان می‌رود.

موضوع دیگری که در این داستان به چشم می‌خورد، حضور سلیمان است. سلیمان یکی از مهم‌ترین پیامبران الهی در ادبیات داستانی ایران است و در منظومه‌های حماسی پیش از قرن نهم حضور نداشته است؛ ولی در برخی از منظومه‌های دورۀ صفویه، از جمله در زرین‌‌‌‌­قبانامه و همین رستم‌نامه حضور مؤثری دارد. این موضوع نیز به نگاه آرمانی پردازندگان این آثار برمی‌گردد که یکی از برترین پهلوانان داستانی، یعنی رستم با یکی از برترین شخصیت‌های دینی یعنی علی (ع)، با یکی از برترین پیامبران الهی در کنار هم قرار می‌گیرند.

ابیات آغازین این منظومه:

هزاران درود و هزاران سلام                ز ما بر محمد علیه ­السلام

به نام برازندۀ آب و خاک                    کریم احد فرد دانای پاک

فرازندۀ گنبد اخضری                          پدیدآور انس و جنّ و پری

منوّرکن عالم از نار و نور                       رسانندۀ روزی مار و مور

(رستم‌نامه، 1387: 1)

منابع:

1.                 رستم­نامه: 1387 ،سرایندۀ ناشناس، تصحیح سجاد آیدنلو، تهران، مرکز نشر میراث مکتوب.

2.                 زرین‌قبانامه: 1393، سرایندۀ ناشناس، تصحیح سجاد آیدنلو، انتشارات سخن.

3.                 یاحقی، محمد‌جعفر: 1388، از پاژ تا دروازۀ رزان، انتشارات سخن.

 

Print
842 Rate this article:
2/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com