نغمۀ حسینی: منظومه ای ماندگار از یک مفسّر قرآن

حامد شکوفگی

 

معرفی شاعر

 

مرحوم مهدی محی‌الدین الهی‌قمشه‌ای را بیشتر به دلیل ترجمۀ معروفش بر قرآن کریم می‌شناسند؛ ترجمه‌ای که گاه آن را به سبب اشتمال بر مباحث کوتاه تفسیری، خلاصه‌التفاسیر نامیده‌اند و نقطۀ عطفی بر ترجمه‌های فارسی قرآن در دورۀ معاصر دانسته‌اند؛ این عالم و فیلسوف شیعی، که در سالهای پایانی عمر خود، در مدرسۀ سپهسالار و دانشکدۀ معقول و منقول دانشگاه تهران، به تدریس دوره‌های مختلف فلسفه اسلامی و خصوصاً فلسفه صدرایی اشتغال داشت، علاوه بر ترجمۀ قرآن و مفاتیح‌الجنان و صحیفۀ سجادیه، تالیفات متعددی هم در زمینۀ فلسفۀ اسلامی دارد. یکی دیگر از آثار ارزشمند او در زمینه ادبیات شیعه، تصحیح و ارائۀ چاپی از تفسیر مفصّل شیعی روض‌الجنان و روح‌الجنان ابوالفتح رازی است؛ همچنین دیوان مفصّل او به فارسی که شامل مجموعه‌ای از سروده‌های‌این مترجم قرآن در قوالب مختلف شعری است، با مقدمۀ فرزندش دکتر حسین الهی‌قمشه‌ای در بیان زندگی پدر، توسط انتشارات روزنه چاپ شده است؛اما در‌این مختصر قصد پرداختن به دیگر ابعاد شخصیت علمی و ادبی او یا اشعار شیعی‌اش مانند نغمه الهی (شرح منظوم خطبۀ همام حضرت علی(ع) ) را نداریم و تنها می‌خواهیم به معرفی یکی از آثار ادبی‌اش به نام نغمۀ حسینی بپردازیم.

 

معرفی منظومه

 

منظومه نغمۀ حسینی بر وزن مخزن‌الاسرار نظامی (مفتعلن مفتعلن فاعلات) در شرح زندگی و شهادت امام حسین(ع) در قالب مثنوی سروه شده‌است. مرحوم الهی‌قمشه‌ای در نغمۀ حسینی دلبستگی و ارادت شدید خود به اهل بیت پیامبر(ص) را نشان داده‌است.

آنچه نغمۀ حسینی را از دیگر نمونه‌های خصوصاً معاصرِ خود، تا اندازة زیادی متمایز می‌کند، سروده شدن ‌این منظومه در بحر سریع (وزنی شاد و شورمندانه) و غلبۀ مشی عرفانی خاص سراینده در سراسر منظومۀ است. گزارش و تقسیری که الهی‌ قمشه‌ای در بیشتر بخشهای کتاب از‌این واقعه داده‌است، با رویکرد عرفانی او که در زندگی و آثار دیگرش سریان دارد، متناسب است؛ مثلاً مخاطب در بخش مناجاتهای امام حسین(ع) شاهد راز و نیاز منظوم یک عارف راستین و یکی از اولیاء بزرگ الهی با معبود و معشوق خود است:

ای فلک امشب، شب عاشور ماست                    شور مکن گر به دلت شور ماست

شب نه، که معراجگه مصطفی                           لیلة اسرای سپاه وفا

شب نه، که آرایش صبح الست                         ساقیِ محفل ز می عشق مست

 

رویکرد محتوایی نغمۀ حسینی

 

اگرچه الهی‌قمشه‌ای رویکردی عرفانی را در غالب ابیات ‌این منظومه پراکنده است، اما وسعت اطلاعات و تسلطش بر علوم مختلف اسلامی مانند فلسفه، کلام، فقه و پایبندی ‌ایشان به روایات متقن و غیر عوامانه از واقعة عاشورا، نغمۀ حسینی را از بسیاری از منظومه‌های هم‌ردیفش جدا کرده‌است.

منظومۀ نغمۀ حسینی با تحمیدیه‌ای کوتاه (در 24 بیت) آغاز می‌شود:

نام خدا زیور جانهاستی                                  شاهد و معشوق جهانهاستی   

پرتو‌این نام بر آفاق زد                                   آتش غم بر دل عشاق زد

بعد از‌این تحمیدیه، مدح پیامبر(ص) و حضرت علی و فاطمه(ع) آمده‌است و پس از‌این بخشها، سراینده تاریخ ولادت امام حسین(ع) را نظم کرده‌است:

سوم شعبان به سوم یا چهار                             از سنة هجرت آن شهریار

سیّد عشاق و سپهدارِ دین                               خیمه زد از عرشِ برین بر زمین

در ‌این مقدمه‌ها و بیش از ورود به داستان اصلی، ابیات زیر را می‌توان تا حد زیادی حاصل نگاه عرفانی‌ایشان به موضوعات دینی و واقعۀ عاشورا دانست، ضمناً در نظر داشتن منظومۀ مخزن‌الاسرار نظامی در ابیات زیر نشان می‌دهد که سراینده می‌خواهد تفسیری عارفانه از وقایع زندگی امام حسین(ع) به دست دهد:

قصة ما بُرده ز دلها شکیب                              شرح فراق است وصال حبیب

حادثۀ کرب بلای وصال                                        سوخت ز سیمرغِ خرد، پرّ و بال

قصۀ سلطان شهیدان، حسین                             قلب جهان ساخته پر شور و شین

قصۀ او مخزن اسرارِ هوست                             بشنوی ار هست تو را مهرِ دوست

 

سبب تألیف

 

در بخشهای نخستین منظومه، سراینده "در سبب توفیق خود بر نظم‌این منظومه" بیماری سخت فرزند یک سال و نیمۀ خود حسین و شفا یافتنش از‌این بیماری سخت را شرح می‌دهد و عهدی با خدا می‌بندد و همان‌جا تصمیم می‌گیرد، به نظم زندگانی امام حسین(ع) اقدام کند؛ بنابراین‌، این منظومه ادای عهد و نذری است که سراینده‌اش آن را به جا آورده است:

عهد نمودم که گر‌ این طفل ناز                          باز رهد زین مرض جان‌گداز

قصۀ سلطان شهیدانِ دین                                نظم کنم نغر چو درّ ثمین      

 

محدودۀ تاریخی اثر

 

الهی‌قمشه‌ای داستان را با مرگ معاویه در رجب سال60  هجری و خلافت فرزند او یزید آغاز می‌کند و سرّ نهضت و قیام حسینی را کفرِ یزید و بنی‌امیه و کوشش آنها در ویران کردن بنای اسلام می‌داند. داستان با امتناع امام حسین(ع) از بیعت با حاکم یزید در مدینه و حرکت‌ایشان به سمت مکه ادامه پیدا می‌کند. اگرچه سراینده نام منبعِ اصلی و مستقیم‌این منظومه را که یک روایت تاریخی محسوب می‌شود نیاورده‌است، اما عنوان برخی از بخشهای آن مانند: نظم سخن معروف امام سجاد(ع) در شب عاشورا در مذمت دنیا و پاسخ حضرت زینب(س) به‌ایشان، نشان دهندۀ این است که سراینده در نظم‌ این روایات از منابع معتبر و موثق شیعی استفاده کرده است؛ مثلاً در عنوان یکی از بخشهای منظومه نام ابن‌ اثیر و تاریخ معروف او را به عنوان منبع می‌آورد.

هر چند منظومۀ نغمۀ حسینی بیشتر به واقعۀ عاشورای سال 61 هجری و شهادت امام حسین(ع) و یاران‌ایشان مربوط است، اما وقایع مهمِ بعد از شهادت امام حسین(ع) و یاران‌ ایشان را هم در بر می‌گیرد؛ مانند خطبه‌های معروف و غرّای امام سجاد(ع) و حضرت زینب(س) در کاخ کوفه و دمشق که با زبان کهن نظم شده‌است و از بخشهای خواندنی‌این منظومۀ شیعی است:

دخت علی زینب والا گهر                              گوهر گنجینه علم پدر

فخر زنان قبلۀ مردان عشق                              هم‌قدم شاه شهیدان عشق

از دل پُر درد، سخن ساز کرد                           بلبلی از هجرِ گل آواز کرد

سر ز کجاوه به در آورد و گفت                        ای دل و جانتان به غم و درد جفت...

نغمه حسینی با بازگشت کاروان بازماندگانِ اهل بیت امام حسین(ع) از دمشق و رسیدن به روضۀ پیامبر در مدینه و ‌ایراد سخنرانی امام سجاد(ع) به پایان می‌رسد و شاعر در ابیات پایانی رضایت خود را از توفیق در سرایش‌این منظومه بیان می‌کند و عشق را انگیزۀ اصلی خود در سرایش آن می‌داند:

شکر که شد لطف خدا یار من                          ریخت گهر، کِلکِ شکر بار من

عشق سرایندۀ ‌این دفتر است                            بر کفش‌ این خامۀ پر گهر است        

طی مقامات عراق و دمشق                              شرح شد آیات و مقامات عشق

 

سبک ادبی

 

نغمۀ حسینی روایتی خطی از داستان عاشورای سال 61 هجری تا هنگام بازگشت خاندان امام حسین(ع) به مدینه را روایتگری می‌کند و سراینده، راوی سوم شخص را برای بیان داستان خود انتخاب کرده‌است؛ البته گاهی آوردن مناجاتهای حضرت و گفتگوهای اشخاص دیگر، روند پیشرفت داستان را کند می‌کند.

زبان این منظومه، که تقریباً از تعبیرات و ترکیبات زمان سرایش خود کاملا بی‌بهره مانده است، بیشتر به زبان شعرای سبک خراسانی و تا حدی عراقی نزدیک است و استفاده از فعل خراسانی "جانهاستی" در ابیات ابتدایی منظومه بیانگر این است که نویسنده از زبان روزگار خود در نظم این اثر بهره‌ای نبرده است.

 وجود اصطلاحات عرفانی فراوان، از جمله اصطلاحات عرفان ابن عربی، در‌این منظومه، بیانگر تسلط سراینده بر‌این حوزه‌ها است؛ همچنین مشی او در ‌این منظومه غالباً عرفانی است البته گستردگی تعبیرات عرفانی، درک کامل برخی از ابیات منظومۀ نغمة حسینی را برای خوانندۀ ناآشنا با عرفان اسلامی دشوار و نیازمند به شرح می‌کند.

در این منظومه از تشبیهات و استعاره‌های رایج ادبیات کهن فارسی استفاده شده است و در این زمینه نوآوری خاصی دیده نمی‌شود.

 

جمع بندی

 

در مجموع در منظومۀ نغمۀ حسینی، با توجه به تبحّر و گستردگی دانش سرایندۀ آن در علوم مختلف اسلامی و اعتقاد پاک و خالصانه‌اش، با روایتی وفادار و نظمی آهنگین از داستان کربلا مواجه می‌شویم که همواره ابیاتی شورمندانه و همراه با سوز را به نظم می‌کشد همچنین سراینده، با توجه به تسلّط بر ادبیات کلاسیک فارسی به خوبی از عهدۀ بیان آنچه در نظر داشته‌ برآمده است و یکی از منظومه‌های عاشورایی قابل قبول را به علاقمندان و پژوهشگران شعر شیعی ارائه داده است.


 

Print
13936 Rate this article:
3/8

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com