پژوهشی دربارۀ بازسازی گفتمان پیامبر(ص) در صحیفۀ سجادیّه

پژوهشی دربارۀ بازسازی گفتمان پیامبر(ص) در صحیفۀ سجادیّه

محمد نصراوی

اخیرا در دانشکده ادبیات و زبان های خارجی دانشگاه علّامه طباطبایی در تهران رساله ارشدی در گروه زبان‌شناسی دفاع شد که تلاش داشت تصویری کمتر شناخته شده از محتوای صحیفه سجادیه را بازسازی کند. این رساله هدف خود را دستیابی به لایه های اجتماعی و فکری صحیفة سجادیّه معرفی کرده است. محمد نصراوی با راهنمایی استاد خویش دکتر احمد پاکتچی تلاش کرده است تا با کاربست برخی روش‌های زبان‌شناسانه بر متن صحیفه سجادیه و معرّفی رویکردی نوین با عنوان «گفتمان‌کاوی تاریخی»، صحیفه سجادیّه را در ساحت بینارشته ای مطالعات زبان شناسی و مطالعات تاریخی اسلام بازکاوی کند. سؤالی که پیکره این مطالعه را سامان داده است این است که چگونه حضرت علی بن حسین(ع) با عبارت‌پردازی‌های خاصّ و تأکید بر برخی عناصر متنی در ادعیه‌ای که انشا کرده است، تلاش دارد تا گامی مهم در بازسازی گفتمان جد خویش بردارد و در نهایت نخستین پایه های فکری جریان امامیّه را بنیان نهد.

کار متمایزی که در این مطالعه به چشم می خورد متناسب‌سازی روشی بر اساس ویژگی های داده مورد مطالعه است. نگارنده ابتدا به واکاوی مفهوم دعا از نظرگاه زبان شناختی می پردازد و با تکیه بر نظریه زبان شناسی نظام مند(Systemic linguistics) نشان می دهد که نوع ادبیِ دعایی، در نوع خود، برای بسترسازی فکری و اجتماعی در یک جامعه، دارای تأثیر فروانی است؛ سپس مفهوم دعا را از نظرگاه روایت شناسی(Narratology) مطالعه می کند و نشان می دهد که دعای شیعی از لحاظ روایت شناسی مشابهت‌هایی با کتاب مقدس و انجیل دارد چرا که تمام گونه های روایت را در خود جای داده است. نگارنده به منظور خوانش گفتمانی این متن دینی، روش های معمول در تحلیل انتقادی گفتمان (Discourse analysis) را معرّفی می کند و از روش های موجود، روش تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف را برای تحلیل متن انتخاب می کند و با نظریة منطق گفت وگویی و فضا-زمان میخاییل باختین به تبیین آن دست می زند. نشان دادن تأثیر عنصر زمان در فهم متن در مسیر این متناسب‌سازی از کارهای یاد‌شدنی این مطالعه است. پس از متناسب‌سازی روش و معرفی روشی تحت عنوان «گفتمان کاوی تاریخی» نگارنده به سراغ بررسی متن صحیفه سجادیّه می رود

نگارنده ابتدا به مطالعه گزارش های تاریخی متونی پرداخته است که تولید آنها را پیش یا همزمان با متن صحیفه دانسته است. حاصل این مطالعه با دید گفتمانی استخراج مؤلفه هایی است که در رابطه با جایگاه کاریزماتیک حضرت محمّد بن عبدالله(ص)، معنادار است. یکی از این مؤلفه ها تقابل گفتمان عثمانی با علوی است که نشان دهنده وجود گفتمان غالب عثمانی گری در برابر جریان علوی است. دیگر مولفه قابل ذکر نمود گفتمان تقابل شام با حجاز است که نگارنده نشان داده است چگونه شیوه معرّفی شهرها و مناطق در آن روزگار تحت تاثیر و براساس رابطه قدرت صورت گرفته است. برای مثال می توان از معناسازی جریان اموی از شام به مثابه پایتخت خلافت و کاهش شأن ایدئولوژیک مدینه به عنوان پایتخت فکری جریان علوی و مکّه به عنوان پایتخت سیاسی جریان زبیری اشاره کرد. ویژگی دیگر این متون، تلاش برای تقویت گفتمان «پیامبرزدایی»، «سنّت‌گریزی» و «قرآن‌بسندگی» است.
پس از مطالعه متون پیرامونی صحیفه، به خوانش گفتمانی صحیفه پرداخته شده است. با محوریّت قرار دادن نام «محمّد» به عنوان تنها اسم خاصّ به کار رفته در صحیفه سجادیّه و همچنین در نظر گرفتن نتایج مطالعه متون پیرامونی صحیفه، نگارنده نتیجه گرفته است که اصحابی که متن صحیفه از آنها یاد می‌کند کسانی هستند که به واسطه حضرت محمّد(ص) اعتبار پیدا می کنند. دیگر ویژگی ای که از متن صحیفه در رساله مورد تحلیل قرار گرفته است این است که صلوات در متن صحیفه از لحاظ معنایی و کلامی دارای جایگاه ویژه ای است، به طوری که هرگاه قرار است ساخت متن از حالت خبری به حالت امری تغییر پیدا کند، صلوات به کار می رود که به این نوع کاربرد در زبان شناسی، نقش نمای گفتمان می گویند نگارنده فرضیه قابل تاملّی نیز مطرح می کند و آن اینکه برای نخستین بار صلوّات به صورت «الهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد» به مثابه عنصری کلامی در متن صحیفه سجادیّه تداول یافته است. براساس این رساله، دیگر ویژگی قابل ذکر متن صحیفه، نحوه مفهوم‌سازی برای بوم‌های مکّه و مدینه است که با محوریّت جایگاه حضرت محمّد بن عبدالله(ص) صورت گرفته است، مفهوم‌سازی که با همراه کردن عناصر آیینی همچون «زیارت بر قبر پیامبر» و «حج»، تکمیل شده است
پس از خطابه دفاعیّه دانشجو، دکتر احمد پاکتچی در توضیح رساله بیان داشت که اکثر تلاش های بینارشته ای موجود در ایران، در سطح واژگان بوده و در سطح گفتمان این کار یکی از نخستین تلاش هایی بوده است که سعی داشته مطالعات گفتمانی را از بستر تحلیل های معاصر خارج و بر داده ای با قدمت ۱۳۰۰ ساله بیازماید که تا حدّ بالایی موفّق بوده است.

 


Print
5688 Rate this article:
3/0

Leave a comment

Name:
Email:
Comment:
Add comment

ادبیات

معارف

دیگر علوم انسانی

ارتباط با ما


چارت سازمانی
نشانی:تهران, خیابان بهارستان , خیابان صفی علی شاه , کوچه درویش , پلاک 6 تلفن: 02177687441
تلفن و تلگرام مسوول ثبت نام کارگاه ها: 09399990190

Bayat.Dr@gmail.com :مدیر سایت

همکاری با ما


هر بزرگواری که تخصصی مرتبط با علوم انسانی شیعی داشته باشد (دانشجوی ارشد به بالا)، پس از مصاحبه‌ای کوتاه می‌تواند نوشته‌هایش را در این سایت منتشر کند و به شرط پرکاری صفحه‌ای شخصی در سایت داشته باشد.

هدف و روش ما


ما هر گونه تعصب و پیش داوری را مانع کار علمی می‌دانیم. نام‌ها و عناوین و نیز اقوال مشهور راه را بر نقد و مطالعۀ علمی ما نمی‌بندد.

ما بهترین راه دفاع از عقیده را کار دقیق و درست علمی می‌دانیم.

دربارۀ ما


گروهی دانشجویی هستیم که دربارۀ ادبیات و فرهنگ شیعی تحقیق می‌کنیم. دامنۀ تحقیق ما تمام علومی است که به نحوی می‌تواند به ادبیات و فرهنگ شیعی کمک کند؛ علومی مثل قرآن و حدیث، تاریخ، کلام، عرفان، فلسفه، هنر و ...

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به به سایت سلیس می باشد.

طراحی شده توسط DnnTeam.com